Gebruikersdocumentatie Abacus

Welkom bij Abacus, software voor verkiezingsuitslagen en zetelverdeling. Dankjewel dat je onze software gebruikt!

Abacus vervangt de module Uitslagvaststelling van het programma Ondersteunende Software Verkiezingen (OSV2020) en wordt bij 10-20 gemeenten ingezet bij de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026. Uiteindelijk zal Abacus ingezet worden bij alle verkiezingen in Nederland.

Je gebruikt Abacus om de papieren processen-verbaal te digitaliseren en de tellingen te controleren, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen.

Abacus in het verkiezingsproces

Het proces van uitslagvaststelling begint op de dag van stemming. Wanneer de stembussen gesloten zijn worden de stemmen geteld en maakt de voorzitter van het stembureau een proces-verbaal op. Dan wordt alles naar een centrale plek in de gemeente gebracht, waar het gemeentelijk stembureau de werkzaamheden overneemt. Zij controleren de processen-verbaal en voeren alle resultaten digitaal in.

Abacus is de nieuwe software die hiervoor zal worden gebruikt. Elk proces-verbaal wordt door twee invoerders van het gemeentelijk stembureau ingevoerd. Wanneer alle stembureaus zijn ingevoerd kan de zitting worden afgerond en genereert Abacus een proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau (Na 31-2) en een EML-bestand. Het centraal stembureau kan dit dan controleren en de uitslag definitief vaststellen, om vervolgens de zetelverdeling te berekenen.

Let op: Voor de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026 wordt Abacus alleen door het gemeentelijk stembureau gebruikt. Voor de werkzaamheden van het centraal stembureau wordt OSV2020 gebruikt.

Voor meer informatie lees je het document Het verkiezingsproces en Abacus, waarin precies wordt uitgelegd hoe het verkiezingsproces werkt.

Rollen in Abacus

Abacus kent drie rollen: de beheerder, de coördinator en de invoerder. Hieronder staat een kort overzicht van de taken die in deze rollen worden uitgevoerd.

Beheerder

• Abacus installeren en zorgen dat de applicatie goed draait
• Verkiezingen toevoegen en beheren
• Stembureaus toevoegen en wijzigen (zolang de invoer nog niet is gestart)
• Gebruikers toevoegen en beheren (alle rollen)

Instructies voor jouw rol vind je hier: Instructies beheerder

Coördinator

• Verkiezingen en zittingen beheren
• Invoerders helpen bij het invoeren
• Helpen bij het oplossen van fouten en waarschuwingen
• Gebruikers toevoegen en beheren (alleen invoerders)
• Stembureaus toevoegen en wijzigen
• Proces-verbaal van de zitting van het gemeentelijk stembureau voorbereiden

Instructies voor jouw rol vind je hier: Instructies coördinator

Invoerder

• Processen-verbaal van stembureaus invoeren: alle vinkjes en getallen overnemen in Abacus zoals ze op het papieren proces-verbaal staan
• Corrigendum invoeren: alleen de gewijzigde aantallen invoeren
• Fouten en waarschuwingen: de instructies volgen in Abacus en eventueel de coördinator om hulp vragen

Instructies voor jouw rol vind je hier: Instructies invoerder

Vragen en bijdragen

Met vragen over het gebruik van Abacus of over het verkiezingsproces kun je terecht bij het Informatiepunt Verkiezingen op de website van de Kiesraad.

Heb je een bug of beveiligingsprobleem gevonden, of wil je een feature request doen? Op de GitHub-repository van Abacus lees je hoe je kunt bijdragen.

Bekende problemen

Bekende problemen (of known issues) worden hier gedocumenteerd. We zijn op de hoogte van deze problemen en ze worden opgelost in een latere fase.

Privacyverklaring Abacus (versie 26-01-2026)

Abacus wordt geleverd door de Kiesraad en gebruikt door de gemeente in het verkiezingsproces om processen-verbaal te digitaliseren, uitslagen op te tellen en documenten te genereren.

Hoe wordt Abacus gebruikt?

Abacus is gemaakt voor gebruik op een lokale server in een netwerk met invoerstations, zonder internetverbinding.

Je hebt voor Abacus een account ontvangen en kunt deze personaliseren met je eigen naam. Dit wordt opgeslagen op de server in het lokale netwerk. Als onderdeel van de uitslagvaststelling worden de ingevoerde gegevens van de processen-verbaal van de stembureaus openbaar gemaakt.

Welke gegevens gebruikt Abacus?

Tijdens het werk verzamelt Abacus de volgende gegevens:

Gebruikersgegevens:

• Je inlognaam
• Je IP-adres op het lokale netwerk
• Acties die je met je account doet (ten behoeve van logging)

Invoer van processen-verbaal:

• De processen-verbaal die je invoert (ten behoeve van het vierogenprincipe)
• Eventuele bijzonderheden of verklaringen die je invoert

Waar worden deze gegevens voor gebruikt?

Abacus gebruikt de gegevens voor het correct laten verlopen van het invoerproces. Ook bestaat de mogelijkheid dat de gegevens door de gemeente of Kiesraad worden gebruikt bij onderzoek naar het verkiezingsproces.

Jouw inlognaam wordt gebruikt voor het goed laten functioneren van het vierogenprincipe bij de invoer van de processen-verbaal. Gebruikersgegevens worden niet automatisch gedeeld en blijven op de server totdat ze door de gemeente worden gewist.

In het verkiezingsproces is de wettelijke termijn voor het bewaren van alle papieren documenten voor onderzoek 3 maanden.

Er is geen sprake van geautomatiseerde besluitvorming op basis van jouw gegevens.

Wat is de grondslag voor het gebruik van jouw persoonsgegevens?

De grondslag voor het verwerken van persoonsgegevens is de uitvoering van de uitslagvaststelling conform de Kieswet.

Meer weten?

Meer informatie over gegevensbescherming krijg je via de Functionaris Gegevensbescherming van jouw gemeente.

Meer informatie over het gebruik van Abacus door jouw gemeente krijg je via de coördinator en/of beheerder van de Abacus-installatie waar je mee werkt.

Meer informatie over Abacus zelf krijg je bij het Informatiepunt Verkiezingen van de Kiesraad: https://kiesraad.nl/contact

Je kunt de broncode van Abacus ook zelf op internet bekijken: https://github.com/kiesraad/abacus

Uitproberen, installeren en starten

Het uitproberen, installeren en starten van Abacus kan op verschillende manieren.

Is Abacus nieuw voor je, dan kun je het uitproberen in een online testomgeving. Wil je Abacus installeren, gebruik dan een van de installatiemethoden in dit hoofdstuk.

Ook vind je hier andere handige informatie, zoals de help, testdocumenten en de systeem- en browservereisten.

Kom je er met de onderstaande instructies niet uit, neem dan contact op met het team via abacus@kiesraad.nl.

Uitproberen

Als je Abacus wil uitproberen of testen zonder het te installeren, kun je dit doen op https://abacus-test.nl/. Hier heb je de volgende opties:

• Maak een nieuwe omgeving aan door bovenaan op Create new te klikken. Je kunt kiezen uit de twee meest recente main builds en release builds.
• Als je wil testen hoe de omgeving werkt na de implementatie van een specifieke pull request, klik dan op Create new bij de relevante regel onder Pull requests.
• Zoek je naar een bepaalde pull request maar staat die er niet bij, klik dan op Sync pull requests. De lijst wordt dan vernieuwd.
• Bestaande omgevingen staan onder Running services. Omgevingen die je eerder hebt aangemaakt vind je hier terug en kun je ook stoppen.

Op https://abacus-test.nl/ is het alleen mogelijk om een testomgeving aan te maken waarin al testgegevens staan. Als je met een lege database wil beginnen moet je Abacus downloaden en installeren.

Installeren en starten

Abacus is ontwikkeld om de uitkomsten van alle stembureaus in de gemeente bij elkaar op te tellen. Abacus controleert de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. In dit document leggen we uit hoe je Abacus installeert.

Bij de onderstaande installatiemethodes is aangegeven op welke besturingssystemen ze werken. De methoden voor Linux werken op alle gangbare (recente) Linux-distributies en zijn getest op Ubuntu (22.04 en 24.04) en Debian (12/bookworm en 13/trixie). De Windows-methoden zijn getest op Windows 11.

Om Abacus goed te kunnen gebruiken, adviseren we het volgende (naast de systeemvereisten die je op de website van de Kiesraad vindt):

• Gebruik de meest recente versie van Edge, Chrome of Firefox.
• Gebruik geen adblocker; dit kan foutmeldingen veroorzaken. Zet adblockers daarom uit of voeg Abacus toe aan de lijst met uitzonderingen.
• Gebruik geen wachtwoordmanager; in sommige gevallen worden wachtwoorden in wachtwoordmanagers verkeerd opgeslagen. Schakel je wachtwoordmanager dus uit.

Netwerk inrichten

Voordat je Abacus installeert is het belangrijk dat het netwerk goed is ingericht. Dit netwerk kun je op dezelfde manier opzetten als bij OSV2020, en je kunt Abacus en OSV2020 dan ook op dezelfde computer draaien.

Netwerk zonder internet

Je installeert Abacus op één computer die dient als server. De andere computers zijn clients en maken via de browser verbinding met de Abacus-server. Abacus mag alleen gebruikt worden in een netwerk dat niet verbonden is met het internet. Dit noemen we ook wel een airgapped netwerk. Volg daarom deze richtlijnen:

• Installeer de meest recente updates van het besturingssysteem voordat je de verbinding met het internet verbreekt.
• De computers die je gebruikt moeten worden aangesloten op een bedraad lokaal netwerk en mogen op geen enkele manier verbonden zijn met het internet. Zorg dat alle aanwezige draadloze communicatiemodules zoals wifi en Bluetooth zijn gedeactiveerd.
• Op de computers zelf zet je de wifi-functie uit zodat er ook op die manier geen internetverbinding kan worden gemaakt.
• Zorg dat de datum en tijd van alle computers kloppen. Als de datum en tijd afwijken, kan dit onder andere leiden tot problemen met inloggen.

Meer informatie over de vereisten voor de computer en het besturingssysteem vind je in de Aansluit- en gebruiksvoorschriften Wet programmatuur verkiezingsuitslagen op de website van de Kiesraad.

Testen

Wanneer Abacus op de server draait, noteer je dit IP-adres. Open vervolgens de browser op je client en ga naar dit IP-adres om te testen of de browser verbinding maakt met de Abacus-server. Maak ook een bladwijzer in de browser zodat je Abacus snel weer kunt openen. Dit doe je voor alle client-computers.

Let op: omdat er geen SSL-certificaat aanwezig is, staat in het IP-adres alleen http en niet https. Als je browser hier een beveiligingswaarschuwing over geeft, accepteer dan het risico en ga verder.

Windows

Met deze methode installeer je Abacus op een Windows-machine. Deze versie is geschikt om mee te testen. Het is nog niet de definitieve versie van Abacus. Die ontvangen de gemeenten rechtstreeks van de Kiesraad.

Downloaden en installeren

• Je downloadt Abacus via Rijkscloud SecureFileTransfer. Deze link krijg je van de Kiesraad.
• Dubbelklik op het gedownloade bestand om het installatieprogramma te openen. Selecteer Installeren.

• Tijdens het installatieprogramma wordt Microsoft Visual C++ Redistributable geïnstalleerd en wordt een firewallregel ingesteld via Windows Command Prompt. Daarom zie je tijdens de installatie twee keer een pop-up waarin wordt gevraagd Wilt u toestaan dat deze app wijzigingen aan uw apparaat aanbrengt?. Selecteer in beide gevallen Ja.

• Bij de melding Het toevoegen van de firewallregel is succesvol uitgevoerd selecteer je OK.
• Abacus is nu geïnstalleerd. Als je Abacus niet direct wil starten en de interface niet wil openen in de browser, zet dan de vinkjes uit. Selecteer Voltooien om het installatieprogramma te sluiten.

Starten

Bij deze installatiemethode worden drie snelkoppelingen op het bureaublad geplaatst:

• Met 1. Start Abacus GR26 server start je de Abacus-server. Gebruik deze snelkoppeling voordat je Abacus opent in de browser.
• Met 2. Open Abacus GR26 in browser open je de browserinterface.
• Met Abacus GR26 database map open je de map met de databasebestanden.

Let op: Wanneer je de Abacus-server start, start Windows een command prompt. Zorg ervoor dat dit venster open blijft. Als je dit venster sluit wordt de Abacus-server gestopt.

Linux

Met deze methode installeer je Abacus op een Linux-machine.

Downloaden

• Je downloadt Abacus via Rijkscloud SecureFileTransfer. Deze link krijg je van de Kiesraad.
• Pak de tarball uit:

tar -xvf abacus-linux-[versienummer].tar.gz ~/mapnaarkeuze/

Installeren

Kopieer Abacus en het servicebestand naar de juiste mappen:

sudo cp abacus /usr/local/bin/abacus
sudo cp abacus.service /etc/systemd/system/abacus.service

Maak Abacus uitvoerbaar:

sudo chmod +x /usr/local/bin/abacus

Laad systemd opnieuw en schakel de service in:

sudo systemctl daemon-reload
sudo systemctl enable --now abacus.service

Beheren

Zo bekijk je het service-logboek:

sudo journalctl -u abacus.service

Stop de Abacus-service:

sudo systemctl stop abacus.service

Start de Abacus-service:

sudo systemctl start abacus.service

De database vind je in /var/lib/abacus/.

Starten met lege database

In de map met het installatiebestand maakt Abacus het databasebestand db.sqlite aan waarin alle verkiezings- en gebruikersgegevens worden opgeslagen. Gooi dit bestand weg als je deze gegevens wil verwijderen en Abacus wil starten met een lege database.

Op Windows in Command Prompt of op Linux in een terminal kun je ook de database resetten door Abacus te starten met het argument -r of --reset-database.

Help

Voor meer informatie over de argumenten bekijk je de helpfunctie via de commandline. Op macOS en Linux gebruik je de volgende opdracht:

./path/to/binary/abacus-[OS-version] --help

En op Windows in Command Prompt:

path\to\binary\abacus-windows-[version].exe --help

Testdocumenten

In de map test-pvs-juinen op GitHub staan de processen-verbaal voor de testgemeente Juinen, waarmee je de testverkiezing kunt invoeren.

Daarnaast staan in de map test-emls-juinen de EML-bestanden waarmee je deze testverkiezing zelf kunt toevoegen.

Systeemvereisten

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 worden zowel OSV2020 als Abacus ingezet. Omdat beide programma's op het systeem moeten kunnen draaien volgt Abacus de systeemvereisten van OSV2020.

Deze systeemvereisten en de aansluit- en gebruiksvoorschriften vind je ook in de GR26 Toolkit Verkiezingen op de website van de Kiesraad:

• Systeemvereisten OSV2020-Uitslagvaststelling (beschikbaar in januari)
• Aansluit- en gebruiksvoorschriften Wet programmatuur verkiezingsuitslagen

Processortype

Windows/Linux:

• Intel Core i5-9400 / 2,9 GHz
• AMD Ryzen 5 3400G / 3,7 GHz
• Minimaal 4 rekenkernen

Besturingssysteem

Gebruik een recente en ondersteunde versie van:

• Windows 11, Windows server 2022
• Linux: Ubuntu 22.04 LTS

MacOS wordt niet ondersteund.

Systeemgeheugen

• Tot 10 stembureaus / 2 tot 4 invoerstations: 4 GB of beter
• Tussen 10 en 25 stembureaus / 4 tot 8 invoerstations: 6 GB of beter
• Tussen 26 en 100 stembureaus / 8 tot 15 invoerstations: 8 GB of beter
• Tussen 100 en 200 stembureaus / 15 tot 24 invoerstations: 12 GB of beter
• Meer dan 200 stembureaus / meer dan 25 invoerstations: 24 GB of beter

Vrije schijfruimte

10 GB vrije schijfruimte

Geen internet

Gebruik Abacus niet op een computer die verbonden is met het internet. Abacus geeft een foutmelding als een verbinding met internet wordt gedetecteerd.

Browserondersteuning

Hieronder staan de ondersteunde desktopbrowsers en versies. Mobiele browsers worden niet ondersteund.

Gebruik geen adblocker

Sommige adblockers in browsers kunnen een foutmelding in Abacus veroorzaken. Zet adblockers daarom uit of voeg Abacus toe aan de lijst met uitzonderingen in de adblocker.

Gebruik geen wachtwoordmanager

De computers waarop Abacus wordt geïnstalleerd zijn geen persoonlijke computers. Het is belangrijk dat wachtwoorden van Abacus niet worden opgeslagen op een plek die voor andere gebruikers ook bereikbaar is. Zorg er daarom voor dat je geen wachtwoordmanager gebruikt. Gebruik je een externe wachtwoordmanager, schakel die dan uit. In de browser zet je dit als volgt uit:

• Chrome: selecteer de drie puntjes rechtsboven, selecteer Wachtwoorden en Automatisch invullen, selecteer Google Wachtwoordmanager en zet de optie Aanbieden om wachtwoorden op te slaan uit.
• Firefox: selecteer de drie streepjes rechtsboven, selecteer Instellingen, dan Privacy & Beveiliging en zet de optie Vragen om wachtwoorden op te slaan uit.
• Edge: selecteer de drie puntjes rechtsboven, selecteer Wachtwoorden en zet de optie Vragen om wachtwoorden en wachtwoordsleutels op te slaan uit.

Meewerken als ontwikkelaar

Ben je ontwikkelaar en wil je Abacus handmatig installeren en gebruiken? Lees dan deze README-bestanden in de Abacus repository:

• Backend
• Frontend

Ook vind je daar meer informatie over de functionaliteit, architectuur en security van Abacus.

Abacus installeren met Docker Compose (Linux, macOS, Windows)

Als ontwikkelaar kun je ook Docker gebruiken om Abacus te starten. Hiermee start je de backend in watch mode. Assets worden geserveerd door de build tool vite en maken dus gebruik van Hot Module Reloading:

docker compose up

Spiekbrief voor gebruik

Abacus is ontwikkeld om de uitkomsten van alle stembureaus in de gemeente bij elkaar op te tellen. Abacus controleert de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. In dit document vind je een handig overzicht van de sneltoetsen voor navigatie. Ook lees je hier wat je moet doen bij fouten en waarschuwingen en hoe je de invoer kunt pauzeren.

Invoeren en sneltoetsen

Met het toetsenbord kun je snel door de pagina's heen navigeren. Hiervoor gebruik je de volgende sneltoetsen:

• Met tab ↹, pijl omlaag ↓ of enter ⏎ ga je naar het volgende veld.
• Vinkjes of keuzerondjes kun je met de spatiebalk aanzetten. Je zet een vinkje weer uit door nog een keer op de spatiebalk te drukken. Bij keuzerondjes druk je op pijl omlaag ↓ of pijl omhoog ↑ om je keuze te wijzigen.
• Met shift ⇧+tab ↹ of pijl omhoog ↑ ga je naar het vorige veld.
• Met shift ⇧+pijl omlaag ↓ ga je naar het laatste veld op de pagina. Dit is handig als je geen aantallen meer hoeft in te vullen bij kandidaten en direct het totaal wil invullen.
• Met de knop Volgende of met shift ⇧+enter ⏎ ga je naar de volgende pagina/lijst.

Tips:

• Je hoeft geen nullen in te voeren. Als je een veld leeg laat, wordt dat gezien als een nul. Je kunt direct met tab ↹ naar het volgende veld gaan.
• Op het proces-verbaal staan ook velden voor het subtotaal van elke kolom. Deze kun je negeren.

Waarschuwingen en fouten

Het kan zijn dat je bij het opslaan een waarschuwing krijgt. Er wordt je dan gevraagd om te controleren op fouten. Bij waarschuwingen en fouten doe je het volgende:

• Controleer of je het papieren proces-verbaal goed hebt overgenomen en herstel eventueel je invoer. Abacus laat duidelijk zien welke velden je extra moet controleren. Let op: je mag het papieren proces-verbaal nooit aanpassen, ook niet als je fouten ziet. Neem de invoer precies over zoals het op het papier staat.
• Als alles klopt, vink je de optie Ik heb mijn invoer gecontroleerd met het papier en correct overgenomen aan en kun je doorgaan naar de volgende pagina.
• In het algemeen geldt: als je niet zeker weet wat je moet doen, overleg dan met je coördinator.

Tweede invoer

Nadat de eerste invoer gereed is, doet een andere invoerder een tweede invoer. Dit gaat op dezelfde manier als de eerste invoer. Bij een tweede invoer zie je mogelijk extra waarschuwingen als jouw invoer verschilt met de eerste invoer. Deze los je ook op volgens de instructies bij Waarschuwingen en fouten.

Aan het einde van de invoer zie je de waarschuwingen en fouten nog een keer. Bespreek eerst de fouten met de coördinator. Als alles klopt zet je een vinkje bij Ik heb de fouten besproken met de coördinator en selecteer je Afronden.

Pauzeren of afbreken

Als je pauze neemt, selecteer dan rechtsboven Invoer afbreken en vervolgens Invoer bewaren. Na je pauze selecteer je onder Je hebt nog een openstaande invoer het stembureau en kun je doorgaan waar je gebleven was.

Invoer niet bewaren

Als je de invoer wil afbreken en weggooien, bijvoorbeeld omdat je opnieuw wil beginnen, selecteer je rechtsboven Invoer afbreken en vervolgens Niet bewaren.

Codes van fouten en waarschuwingen

Hieronder staat een overzicht van de fouten en waarschuwingen die je kunt tegenkomen in Abacus en wat je kunt doen als invoerder en als coördinator.

Definities

Fout: Een fout wijst op een probleem in het papieren proces-verbaal. Dit probleem moet opgelost worden voordat een tweede invoerder aan de slag gaat. Als een proces-verbaal gecorrigeerd wordt, moet het proces-verbaal twee keer opnieuw ingevoerd worden.

Waarschuwing: Een waarschuwing wijst op een opmerkelijke uitkomst in het papieren proces-verbaal. De uitslag kan dan nog steeds correct zijn, maar het is wel goed om dit te onderzoeken.

Fouten

Validatieregels vragen de gebruiker de invoer extra te controleren en geven een foutmelding. De melding bestaat uit drie onderdelen:

• Een regel met de foutcode, de titel en een korte toelichting
• De melding die de invoerder krijgt
• De melding die de coördinator krijgt en wat de coördinator moet doen

F.101: Alleen bij extra onderzoek B1-1: één van beide vragen is beantwoord, en de andere niet

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Beide vragen moeten beantwoord ofwel overgeslagen zijn
Als er extra onderzoek is gedaan, moeten beide vragen beantwoord worden.
Als er geen extra onderzoek is gedaan, moeten deze vragen overgeslagen worden.

F.102: Alleen bij extra onderzoek B1-1: er zijn meerdere antwoorden gegeven op één van de vragen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Er mag maar één antwoord per vraag worden gegeven

F.111: Verschillen met telresultaten van het stembureau: één of beide vragen zijn niet beantwoord

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Bij beide vragen moet een antwoord gegeven worden

F.112: Verschillen met telresultaten van het stembureau: er zijn meerdere antwoorden per vraag gegeven

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Er mag maar één antwoord per vraag worden gegeven

F.201: Het aantal stempassen + volmachten is kleiner of groter dan het totaal aantal toegelaten kiezers

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: A en B tellen niet op tot D
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij D wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij D het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.202: E.1 t/m E.n tellen niet op naar E

Invoerder Controleer je antwoorden

Coördinator: De stemmen op lijsten tellen niet op tot E
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als de juiste getallen bij E en H worden ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij E en H de juiste getallen in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.203: Het aantal stemmen op kandidaten + blanco stemmen + ongeldige stemmen is kleiner of groter dan het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: E, F en G tellen niet op tot H
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij H wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij H het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.301: Vergelijk D en H: het vakje D en H zijn gelijk is aangevinkt, maar D is niet gelijk aan H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: De getallen die zijn ingevuld bij D en H zijn niet gelijk

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of er een onverklaard verschil ontstaat.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.302: Vergelijk D en H: het vakje H is groter dan D is aangevinkt, maar H is kleiner dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet groter dan D

F.303: Vergelijk D en H: het vakje H is kleiner dan D is aangevinkt, maar H is groter dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet kleiner dan D

F.304: Vergelijk D en H: er zijn meerdere vakjes aangevinkt of is geen enkel vakje aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben

F.305: Als D gelijk is aan H: I en/of J zijn ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer I en J
De getallen bij D en H zijn gelijk. Er zijn geen stemmen meer of minder geteld.

• Herstel de fout door op papier I en/of J leeg te (laten) maken.

F.306: Als H groter is dan D: I is kleiner of groter dan H - D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal méér getelde stemmen (I)

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.307: Als H groter is dan D: J is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Herstel de fout door op papier het verschil op de juiste plek in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.308: Als H kleiner is dan D: J is kleiner of groter dan D - H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal minder getelde stemmen (J)

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.309: Als H kleiner is dan D: I is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Herstel de fout door op papier het verschil op de juiste plek in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.310: Als D kleiner of groter is dan H en bij de verklaring voor het verschil is niks aangevinkt of 'ja' en 'nee' aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben

F.401: Er zijn stemmen op kandidaten (of het lijsttotaal van corresponderende E.n is groter dan 0) en het totaal aantal stemmen op een lijst is leeg of 0

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst. Is dit veld op het papieren proces-verbaal ook leeg? Dan kan je verdergaan

Coördinator: Het totaal van de lijst is niet ingevuld
Controleer of het proces-verbaal tijdens het telproces volledig is ingevuld (controleer ook E.n in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting)).
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil wegneemt in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting).

• Zo ja: corrigeer de optelfout op het papieren proces-verbaal.
• Zo nee: onderzoek wat er fout is gegaan en tel zo nodig de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.402: Als F.401 niet getoond wordt: het totaal aantal stemmen op een lijst is kleiner of groter dan de som van het aantal stemmen op de kandidaten van die lijst

Invoerder: Controleer ingevoerde aantallen
De opgetelde stemmen op de kandidaten en het ingevoerde totaal zijn niet gelijk.

Coördinator: De stemmen op kandidaten tellen niet op tot het lijsttotaal
Controleer of het proces-verbaal tijdens het telproces volledig is ingevuld.
Reken de optelling in het papieren proces-verbaal na.
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil wegneemt in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting).

• Zo ja: corrigeer de optelfout op het papieren proces-verbaal.
• Zo nee: onderzoek wat er fout is gegaan en tel zo nodig de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.403: Als F.401 niet getoond wordt: het totaal aantal stemmen op een lijst komt niet overeen met het lijsttotaal van de corresponderende E.n

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst
Als het totaal overeenkomt met het papieren proces-verbaal, controleer dan ook de waarde bij E.n bij Aantal kiezers en stemmen.

Coördinator: Controleer het totaal van de lijst en E.n in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting)

• Controleer wat er fout is gegaan in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting) en herstel de fout.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Waarschuwingen

Plausibiliteitschecks vragen de gebruiker de invoer extra te controleren en geven een waarschuwing.

De waarschuwing die wordt getoond bestaat uit dezelfde onderdelen als bij de validatieregels. Voor de invoerder is het handelingsperspectief voor alle plausibiliteitschecks als volgt:

• Heb je iets niet goed overgenomen? Herstel de fout en ga verder.
• Heb je alles gecontroleerd en komt je invoer overeen met het papier? Ga dan verder.

Voor de coördinator is er geen standaard handelingsperspectief. De specifieke handelingen staan in de onderstaande waarschuwingen.

W.001: Bij tweede invoer: niet alle ingevoerde waardes van de tweede invoer zijn gelijk aan die van de eerste invoer

Invoerder: Extra controle nodig
De gemarkeerde velden zijn anders dan in de eerste invoer.

Coördinator: W.001 is er alleen voor invoerders Voor de coördinator hebben we het scherm 'verschillen oplossen'.

W.201: Het aantal blanco stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer F

Coördinator: Het aantal blanco stemmen (F) is erg hoog

• Hertel de blanco stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

W.202: Het aantal ongeldige stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer G

Coördinator: Het aantal ongeldige stemmen (G) is erg hoog

• Hertel de ongeldige stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

W.203: Het verschil tussen het totaal aantal toegelaten kiezers en het totaal aantal uitgebrachte stemmen is groter dan of gelijk aan 2% en groter dan of gelijk aan 15

Invoerder: Controleer D en H

Coördinator: Groot verschil tussen D en H
Er is een groot verschil tussen het aantal toegelaten kiezers (D) en het aantal uitgebrachte stemmen (H).

• Tel het stembureau in zijn geheel nogmaals. Dit hoeft niet als er al twee keer geteld is met precies dezelfde uitkomst per lijst.
• Verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) zo goed mogelijk wat de oorzaak van de opmerkelijke uitkomst is.
• Schrijf ook op welke stappen het GSB heeft gezet om deze te hertellen en onderzoeken.

W.204: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen is leeg of 0

Invoerder: Controleer H

Coördinator: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen (H) is nul
Controleer of het stembureau is opgenomen in de vóór de verkiezing gepubliceerde lijst.

• Zo ja: verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) waarom in dit stembureau geen stemmen zijn uitgebracht.
• Zo nee: verwijder het stembureau uit Abacus. Het proces-verbaal moet niet ingevoerd worden.

Instructies voor de beheerder

Abacus is ontwikkeld om de uitkomsten van alle stembureaus in de gemeente bij elkaar op te tellen. Abacus controleert de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. In dit document leggen we uit hoe je Abacus gebruikt als beheerder.

Na de installatie van Abacus voeg je een verkiezing toe en importeer je stembureaus. Ook maak je gebruikers aan en kun je ze wijzigen als dit nodig is.

Let op:

• Zet adblockers uit of voeg Abacus toe aan de lijst met uitzonderingen in de adblocker.
• Zorg ervoor dat je geen wachtwoordmanager gebruikt.

Account voor beheerder aanmaken

Wanneer je Abacus voor de eerste keer start, is de applicatie leeg. Je begint met het aanmaken van een beheerdersaccount:

• Selecteer eerst Account voor beheerder aanmaken en vul je naam en een gebruikersnaam in.
• Kies een wachtwoord en selecteer Opslaan. Nu kun je direct inloggen met de aangemaakte gegevens.

Voordat je verdergaat met het toevoegen van een verkiezing kan het handig zijn om eerst een tweede beheerder aan te maken. Kijk hiervoor bij Gebruiker toevoegen.

Verkiezing toevoegen en beheren

Verzamel de gegevens die je nodig hebt om een verkiezing toe te voegen. Zorg dat je de EML-bestanden met de verkiezingsdefinitie (EML 110a) en kandidatenlijsten (EML 230b) en (optioneel) het EML-bestand met de stembureaus (EML 110b) hebt.

De EML-bestanden met de verkiezingsdefinitie en kandidatenlijsten komen uit de kandidaatstellingsmodule van OSV2020. Het EML-bestand met de stembureaus wordt gegenereerd door de gemeente. Als het aantal kiesgerechtigden in de gemeente niet in de EML 110b staat, zorg dan ook dat je dit aantal weet en invult.

• Als je het account voor de beheerder zojuist hebt aangemaakt, stuurt Abacus je direct naar de juiste pagina om de verkiezing toe te voegen. Als je nog niet op de juiste pagina bent, selecteer je Verkiezingen beheren in het hoofdmenu.
• Onderaan de pagina selecteer je Verkiezing toevoegen.

Verkiezingsdefinitie

Voeg eerst de verkiezingsdefinitie toe:

• Selecteer Bestand kiezen en kies het EML-bestand met de verkiezingsdefinitie (EML 110a).
• Je ziet nu de digitale vingerafdruk (de hashcode) die bij het bestand hoort, waarvan twee delen zijn afgeschermd. Het aparte TXT-bestand met de volledige digitale vingerafdruk staat in hetzelfde ZIP-bestand als de verkiezingsdefinitie. Voer de ontbrekende delen van de digitale vingerafdruk in en selecteer Volgende.

Rol van het stembureau

Nu zie je opties voor de rol van het stembureau. De rol van centraal stembureau (CSB) wordt in een volgende versie van Abacus toegevoegd, dus gemeentelijk stembureau (GSB) is op dit moment de enige optie. Selecteer daarom meteen Volgende.

Kandidatenlijsten

Voeg de kandidatenlijsten toe:

• Selecteer weer Bestand kiezen en voeg nu het EML-bestand met de kandidatenlijsten (EML 230b) toe.
• Net zoals bij de verkiezingsdefinitie voer je de ontbrekende delen van de digitale vingerafdruk in en selecteer je Volgende. De digitale vingerafdruk van het EML-bestand met de kandidatenlijsten (EML 230b) vind je in de PDF van Model I 4: Proces-verbaal over geldigheid en nummering kandidatenlijsten, onderaan elke pagina.

Optioneel: stembureaus

Als je een EML-bestand met de stembureaus (EML 110b) hebt, voeg je die toe:

• Selecteer Bestand kiezen en voeg het EML-bestand toe.
• Controleer de toegevoegde stembureaus aan de hand van de door de gemeente gepubliceerde lijst en selecteer Volgende.

Als je deze stap wil overslaan, selecteer je Stap overslaan en stembureaus later toevoegen. Na het toevoegen van de verkiezing kun je de stembureaus dan handmatig toevoegen, wijzigen of verwijderen. Kijk hiervoor bij Stembureaus beheren.

Type stemopneming

Nu zie je opties voor het type stemopneming. Centrale stemopneming (CSO) is op dit moment de enige optie, decentrale stemopneming (DSO) wordt in een volgende versie toegevoegd. Selecteer daarom meteen Volgende.

Aantal kiesgerechtigden

• Voer het aantal kiesgerechtigden in. Mogelijk is dit aantal al ingelezen uit het EML-bestand met de stembureaus (EML 110b). Let op: zorg ervoor dat dit aantal juist is ingevuld voordat de coördinator de zitting begint. Na het openen van de zitting kan dit aantal niet meer worden gewijzigd.
• Selecteer weer Volgende.

Controleren en opslaan

• Controleer de gegevens over de verkiezing die je wil toevoegen en selecteer Opslaan.
• Als er iets niet klopt, selecteer je rechtsboven Afbreken. Daarna kun je opnieuw beginnen.

De verkiezing is nu toegevoegd. Als je de lijst met stembureaus ook hebt toegevoegd, is de verkiezing klaar voor steminvoer. Als dit nog niet gebeurd is, heeft de verkiezing de status Zitting voorbereiden. De steminvoer kan pas beginnen nadat de stembureaus zijn toegevoegd.

Stembureaus beheren

Je kunt stembureaus ook handmatig toevoegen, wijzigen en verwijderen om ervoor te zorgen dat de stembureaus in Abacus overeenkomen met de stembureaulijst die voorafgaand aan de verkiezingen is gepubliceerd. Dit is ook handig als de gemeente een klein aantal stembureaus heeft en er geen EML-bestand met stembureaus (EML 110b) aanwezig is.

• Selecteer Stembureaus onder de betreffende verkiezing om naar het overzicht met stembureaus te gaan. Als je al in het voortgangsscherm van de verkiezing bent, kun je daar ook direct Stembureaus selecteren.
• Stembureaus die al zijn toegevoegd zie je hier staan.

Stembureau toevoegen

• Selecteer + Stembureau toevoegen.
• Voer de gegevens van het stembureau in en geef aan welke soort stembureau het is. Als het aantal kiesgerechtigden van het stembureau bekend is, kun je dit invullen, maar dat hoeft niet.
• Selecteer Opslaan en toevoegen.

Stembureau wijzigen of verwijderen

• Selecteer het stembureau dat je wil wijzigen of verwijderen.
• Wijzig het stembureau door de relevante gegevens te veranderen en selecteer vervolgens Wijzigingen opslaan. Selecteer Annuleren als je de wijzigingen toch niet wil opslaan.
• Verwijder het stembureau door onderaan het scherm Stembureau verwijderen te selecteren.

Gebruikers beheren

Naast het toevoegen van de verkiezing en stembureaus voeg je ook (andere) beheerders, coördinators en invoerders toe. Hiervoor selecteer je in het hoofdmenu Gebruikers.

Gebruiker toevoegen

• Selecteer onder Gebruikers beheren de optie + Gebruiker toevoegen.
• Eerst kies je de rol van de nieuwe gebruiker: Beheerder, Coördinator of Invoerder. Dit kun je later niet meer aanpassen.

• Als de gebruiker een invoerder is, kies je eerst of het account op naam staat of anoniem is. Voor een anoniem account moet de gebruiker bij de eerste keer inloggen de naam invoeren. Beheerders en coördinators zien dit scherm niet omdat deze accounts altijd op naam staan.

• Voer de gebruikersnaam, de volledige naam (behalve bij een anonieme invoerder) en een tijdelijk wachtwoord in. Bij de eerste keer inloggen moet de gebruiker het wachtwoord wijzigen.

Gebruiker wijzigen of verwijderen

• Ga naar Gebruikers beheren en selecteer de betreffende gebruiker in de lijst.
• Wijzig de volledige naam of reset het wachtwoord. De gebruikersnaam en de rol kunnen niet gewijzigd worden.
• Verwijder de gebruiker door onderaan het scherm Gebruiker verwijderen te selecteren.

Back-ups

Het kan handig zijn om een back-up te maken van de database in Abacus om dataverlies te voorkomen.

Back-up maken

Back-up de bestanden als volgt:

• Zorg ervoor dat er geen invoerders bezig zijn met invoeren.
• Stop Abacus als de applicatie nog draait. Als je bezig bent met een zitting, wordt deze hervat zodra je Abacus weer start.
• Ga naar de map waarin Abacus is geïnstalleerd. In deze map staan ook de databasebestanden.
• Maak op een andere locatie een map aan met een handige naam en kopieer alle bestanden met db.sqlite in de naam naar deze map. Let op: verplaats de bestanden niet! Controleer na het kopiëren van de bestanden of de oorspronkelijke bestanden nog in de installatiemap staan.

Back-up terugzetten

Als je de bestanden weer nodig hebt, kun je ze vanuit de back-uplocatie weer kopiëren naar de installatiemap.

• Zorg dat Abacus is gestopt en let erop dat er geen gebruikers ingelogd zijn.
• Verwijder alle bestanden met db.sqlite in de naam uit de installatiemap.
• Kopieer de back-upbestanden naar de installatiemap.

Activiteitenlog

In het activiteitenlog kun je zien welke gebruikers zijn ingelogd en uitgelogd en welke activiteiten ze hebben uitgevoerd. Dit kan handig zijn als je wil nagaan wat er met een bepaalde invoer gebeurd is.

Instructies voor de coördinator

Abacus is ontwikkeld om de uitkomsten van alle stembureaus in de gemeente bij elkaar op te tellen. Abacus controleert de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. In dit document leggen we uit hoe je Abacus gebruikt als coördinator.

Na het tellen van de stemmen wordt voor elk stembureau een proces-verbaal ingevuld. De invoerders nemen de cijfers van de processen-verbaal over in Abacus. Als coördinator begeleid je de invoerders en help je waar mogelijk bij het oplossen van waarschuwingen, fouten en andere problemen bij de invoer.

Wanneer alle invoerders klaar zijn, rond je de invoerfase af en kun je het proces-verbaal samen met het EML-telbestand downloaden.

Inloggen en account instellen

Je krijgt inloginstructies van de beheerder. Vul de gegevens in op de inlogpagina. Als je al eerder ingelogd hebt, gebruik je het door jou ingestelde wachtwoord. Weet je je wachtwoord niet meer? Dan kan de beheerder je wachtwoord resetten.

Wanneer je voor de eerste keer inlogt, stel je je account eerst in voor gebruik. Voer je naam in als er nog geen naam staat, of wijzig je naam als die onjuist is. Kies vervolgens een nieuw wachtwoord en vul dit twee keer in.

Zitting voorbereiden

Voordat de zitting kan beginnen, controleer je of alle gegevens kloppen. In het menu selecteer je onder Verkiezingen de naam van de verkiezing. Je ziet dan een overzicht van de zitting en de status van de invoer.

Direct onder de zitting zie je alle gegevens over deze verkiezing.

Aantal kiesgerechtigden wijzigen

In het overzicht van de verkiezing selecteer je de rij Aantal kiesgerechtigden om het aantal kiesgerechtigden te wijzigen.

Let op: zorg ervoor dat dit aantal correct is ingevuld voordat je de zitting begint. Na het openen van de zitting kan dit aantal niet meer worden gewijzigd.

Stembureaus beheren

Als de beheerder de lijst met stembureaus heeft toegevoegd, is de verkiezing klaar voor steminvoer. Als dit nog niet gebeurd is, heeft de verkiezing de status Zitting voorbereiden. De steminvoer kan pas beginnen nadat de stembureaus zijn toegevoegd.

Let op: Zorg dat de stembureaus in Abacus overeenkomen met de voor de verkiezingen gepubliceerde lijst. Als er afwijkingen zijn, moeten deze worden opgenomen in het proces-verbaal.

• Selecteer in de melding Stembureaus beheren.

Lijst met stembureaus importeren

Als je een EML-bestand met stembureaus (EML 110b) hebt, kun je dit direct toevoegen.

Let op: Een bestand importeren is niet meer mogelijk als er al stembureaus aanwezig zijn.

• Selecteer Importeren uit een bestand.
• Selecteer daarna Bestand kiezen en kies het bestand.

• Je ziet nu alle stembureaus die uit het bestand zijn ingelezen.
• Controleer de toegevoegde stembureaus aan de hand van de door de gemeente gepubliceerde lijst en selecteer Stembureaus importeren.

Stembureau handmatig toevoegen

Je kunt stembureaus ook handmatig toevoegen om ervoor te zorgen dat de stembureaus in Abacus overeenkomen met de stembureaulijst die voorafgaand aan de verkiezingen is gepubliceerd.

• Als er nog geen stembureaus zijn toegevoegd, selecteer je in de melding Stembureaus beheren.
• Selecteer daarna + Handmatig invullen.

• Als er wel stembureaus zijn, selecteer je in het hoofdmenu onder de juiste verkiezing Stembureaus om naar het overzicht te gaan.
• Als je al in het voortgangsscherm van de verkiezing bent, kun je daar ook direct Stembureaus selecteren.
• Selecteer + Stembureau toevoegen.

• Voer de gegevens van het stembureau in en geef aan welke soort stembureau het is.
• Als het aantal kiesgerechtigden van het stembureau bekend is, kun je dit invullen, maar dat hoeft niet.
• Selecteer Opslaan en toevoegen.

# Stembureau wijzigen of verwijderen

• Selecteer het stembureau dat je wil wijzigen of verwijderen.
• Wijzig het stembureau door de relevante gegevens te veranderen en vervolgens Wijzigingen opslaan te selecteren. Selecteer Annuleren als je de wijzigingen toch niet wil opslaan.
• Verwijder het stembureau door onderaan het scherm Stembureau verwijderen te selecteren.

Gebruikers beheren

Als coördinator kun je gebruikers toevoegen, wijzigen of verwijderen.

Let op: je kunt alleen invoerders beheren. Alleen een beheerder kan ook accounts met de rol van beheerder of coördinator beheren.

• Selecteer in het hoofdmenu Gebruikers beheren.

Gebruiker toevoegen

• Selecteer + Gebruiker toevoegen.
• Kies eerst of het account op naam staat of anoniem is. Voor een anoniem account moet de gebruiker bij de eerste keer inloggen de naam invoeren.

• Voer de gebruikersnaam, de volledige naam (behalve bij een anonieme invoerder) en een tijdelijk wachtwoord in. Bij de eerste keer inloggen moet de gebruiker het wachtwoord wijzigen.

Gebruiker wijzigen of verwijderen

• Selecteer onder Gebruikers beheren de gebruiker die je wil wijzigen.
• Wijzig de volledige naam of reset het wachtwoord. De gebruikersnaam en de rol kunnen niet gewijzigd worden.
• Verwijder de gebruiker door onderaan het scherm Gebruiker verwijderen te selecteren.

Processen-verbaal afdrukken

Onderaan het overzicht van de zitting download je de gegenereerde processen-verbaal voor deze verkiezing. De verkiezingsdefinitie en de gegevens van de gemeente zijn al ingevuld. Druk de bestanden af zodat ze tijdens het telproces kunnen worden ingevuld.

Zitting starten

Wanneer de stemmen zijn geteld en de processen-verbaal zijn ingevuld, krijg je ze weer terug en kan de invoer in Abacus beginnen. Abacus heeft de status Klaar voor steminvoer. Staat de verkiezing nog op Zitting voorbereiden, controleer dan nogmaals of je alle stappen ter voorbereiding van de zitting hebt uitgevoerd.

Geef de processen-verbaal aan je invoerders en laat ze twee keer invoeren door twee verschillende gebruikers. Zodra de eerste invoer is begonnen, verandert de status van de verkiezing in Steminvoer bezig.

Statusoverzicht steminvoer

Selecteer in het hoofdmenu onder de naam van de verkiezing Statusoverzicht steminvoer. Je kunt ook eerst de verkiezing en daarna Bekijk voortgang selecteren.

Op deze pagina zie je in één oogopslag wat de status van de stembureaus is en welke stembureaus nog ingevoerd moeten worden (de werkvoorraad). Hier zie je ook welke invoer speciale aandacht van jou als coördinator nodig heeft vanwege fouten en/of waarschuwingen.

Details van de zitting

• In het overzicht van de verkiezing selecteer je Details van de zitting.
• Voer de plaatsnaam, datum en starttijd van de zitting in en selecteer Wijzigingen opslaan. Dit kun je op elk moment tijdens de zitting doen.

Abacus stuurt je automatisch naar dit scherm als deze gegevens nog niet zijn ingevuld wanneer je de zitting afrondt.

Fouten en waarschuwingen

Zowel tijdens als na de invoer kunnen er fouten of waarschuwingen ontstaan.

Tijdens de invoer kunnen de invoerders te maken hebben met verschillende fouten of waarschuwingen. Zij moeten dit met jou overleggen om tot een oplossing te komen.

Na de invoer zie je bovenaan in het statusoverzicht van de steminvoer of er fouten of waarschuwingen zijn. Selecteer het stembureau om ze te bekijken en behandelen.

Controleren en corrigeren

In het algemeen gelden de volgende regels voor fouten en waarschuwingen:

• Een waarschuwing betekent niet per definitie dat je iets moet aanpassen, maar geeft soms wel aanleiding om de invoer en het proces-verbaal nog eens te controleren.
• Heeft de invoerder een optelfout gemaakt tijdens het invoeren, maar klopt het papieren proces-verbaal wel? Laat de invoerder dan de invoer corrigeren.
• Zit er een schrijffout in het papieren proces-verbaal? Dan moet het proces-verbaal aangepast of gecorrigeerd worden. Overleg met een lid van het GSB hoe je dit moet doen.

Bij sommige fouten en waarschuwingen moet je specifieke handelingen uitvoeren. Abacus geeft dan duidelijk aan wat je moet doen. Meer informatie over oplossingen en handelingen voor de fouten en waarschuwingen vind je in het hoofdstuk Codes van fouten en waarschuwingen.

Verschil tussen eerste en tweede invoer

Wanneer een stembureau twee keer is ingevoerd, kan het voorkomen dat er een verschil is tussen de eerste en tweede invoer. Op het statusoverzicht zie je dit bovenaan staan.

Controleer beide invoeren om na te gaan welke invoer overeenkomt met het proces-verbaal. Selecteer de correcte invoer en vervolgens op Opslaan om deze te bewaren. De andere invoer wordt weggegooid en moet opnieuw gedaan worden. Bewaar geen van beide invoeren als ze allebei niet overeenkomen met het proces-verbaal.

Afronden en proces-verbaal opmaken

Wanneer de resultaten van alle stembureaus in jouw gemeente twee keer correct zijn ingevoerd, kun je de uitslag definitief maken en het proces-verbaal opmaken.

• Selecteer Invoerfase afronden en doe dit nogmaals ter bevestiging.
• Als de details van de zitting nog niet zijn ingevoerd, doe je dit nu. Daarna selecteer je Naar proces-verbaal.
• Je invoer is afgerond. Op deze pagina download je een ZIP-bestand met het proces-verbaal en het EML-telbestand.

• Selecteer Terug naar overzicht om de invoer af te ronden.
• Als je toch nog iets wil wijzigen selecteer je Steminvoer hervatten.

Nieuwe zitting

Als het centraal stembureau hier opdracht voor heeft gegeven, voeg je een nieuwe zitting toe. Wil het gemeentelijk stembureau zelf een fout herstellen en is de zitting nog niet afgesloten door de voorzitter? Ga dan verder in de eerste zitting.

• Selecteer onder de bestaande zitting Nieuwe zitting voorbereiden en in de pop-up Ja, zitting toevoegen.

• Je ziet nu een tweede zitting met de status Zitting voorbereiden.

• Onder Details van de zitting voer je de plaatsnaam, datum en starttijd van de zitting in. Dit werkt net zoals bij de eerste zitting, kijk hiervoor bij Details van de zitting.
• Selecteer Aangevraagde onderzoeken en vervolgens + Onderzoek toevoegen.

• Kies het stembureau waarvoor je een onderzoek wil toevoegen.
• Ontbreekt het stembureau in de lijst, selecteer dan Ontbrekend stembureau toevoegen. Dit werkt hetzelfde als in de eerste zitting, kijk hiervoor bij Stembureau handmatig toevoegen. Daarna ga je terug naar de nieuwe zitting en herhaal je de bovenstaande stappen.

• Schrijf op welke aanleiding en opdracht het centraal stembureau heeft gegeven voor het onderzoek en selecteer Volgende.

• Nu kun je het corrigendum afdrukken en het onderzoek uitvoeren volgens de instructies op het scherm.

• Als er meer onderzoeken nodig zijn, selecteer je Terug naar alle onderzoeken om terug te gaan naar het overzicht met onderzoeken. Selecteer dan weer + Onderzoek toevoegen.

Bevindingen en invoerfase

• Na het afronden van een onderzoek selecteer je Verder naar bevindingen. Als je al in het overzicht met onderzoeken bent, selecteer je daar Nu invullen.
• Selecteer Invoerfase starten om de invoer van de bevindingen en eventuele telresultaten te starten. Wil je dit nog niet doen, selecteer dan Annuleren.

• Neem de bevindingen over zoals ze in het corrigendum zijn opgeschreven en selecteer Opslaan.

In het overzicht van de onderzoeken zie je wat je moet doen en wat de status van elk onderzoek is.

• Is de uitslag niet gecorrigeerd, dan hoef je niets meer te doen.
• Is de uitslag wel gecorrigeerd, dan laat je twee invoerders het corrigendum overnemen in Abacus.

Nieuwe zitting afronden

Nadat de stembureaus met een gecorrigeerde uitkomst opnieuw twee keer zijn ingevoerd, kun je de nieuwe zitting afronden. Dit doe je op dezelfde manier als bij de eerste zitting. Kijk hiervoor bij Afronden en proces-verbaal opmaken.

Activiteitenlog

In het activiteitenlog kun je zien welke gebruikers zijn ingelogd en uitgelogd en welke activiteiten ze hebben uitgevoerd. Dit kan handig zijn als je wil nagaan wat er met een bepaalde invoer gebeurd is.

Codes van fouten en waarschuwingen

Hieronder staat een overzicht van de fouten en waarschuwingen die je kunt tegenkomen in Abacus en wat je kunt doen als invoerder en als coördinator.

Definities

Fout: Een fout wijst op een probleem in het papieren proces-verbaal. Dit probleem moet opgelost worden voordat een tweede invoerder aan de slag gaat. Als een proces-verbaal gecorrigeerd wordt, moet het proces-verbaal twee keer opnieuw ingevoerd worden.

Waarschuwing: Een waarschuwing wijst op een opmerkelijke uitkomst in het papieren proces-verbaal. De uitslag kan dan nog steeds correct zijn, maar het is wel goed om dit te onderzoeken.

Fouten

Validatieregels vragen de gebruiker de invoer extra te controleren en geven een foutmelding. De melding bestaat uit drie onderdelen:

• Een regel met de foutcode, de titel en een korte toelichting
• De melding die de invoerder krijgt
• De melding die de coördinator krijgt en wat de coördinator moet doen

F.101: Alleen bij extra onderzoek B1-1: één van beide vragen is beantwoord, en de andere niet

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Beide vragen moeten beantwoord ofwel overgeslagen zijn
Als er extra onderzoek is gedaan, moeten beide vragen beantwoord worden.
Als er geen extra onderzoek is gedaan, moeten deze vragen overgeslagen worden.

F.102: Alleen bij extra onderzoek B1-1: er zijn meerdere antwoorden gegeven op één van de vragen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Er mag maar één antwoord per vraag worden gegeven

F.111: Verschillen met telresultaten van het stembureau: één of beide vragen zijn niet beantwoord

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Bij beide vragen moet een antwoord gegeven worden

F.112: Verschillen met telresultaten van het stembureau: er zijn meerdere antwoorden per vraag gegeven

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Er mag maar één antwoord per vraag worden gegeven

F.201: Het aantal stempassen + volmachten is kleiner of groter dan het totaal aantal toegelaten kiezers

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: A en B tellen niet op tot D
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij D wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij D het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.202: E.1 t/m E.n tellen niet op naar E

Invoerder Controleer je antwoorden

Coördinator: De stemmen op lijsten tellen niet op tot E
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als de juiste getallen bij E en H worden ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij E en H de juiste getallen in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.203: Het aantal stemmen op kandidaten + blanco stemmen + ongeldige stemmen is kleiner of groter dan het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: E, F en G tellen niet op tot H
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij H wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij H het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.301: Vergelijk D en H: het vakje D en H zijn gelijk is aangevinkt, maar D is niet gelijk aan H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: De getallen die zijn ingevuld bij D en H zijn niet gelijk

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of er een onverklaard verschil ontstaat.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.302: Vergelijk D en H: het vakje H is groter dan D is aangevinkt, maar H is kleiner dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet groter dan D

F.303: Vergelijk D en H: het vakje H is kleiner dan D is aangevinkt, maar H is groter dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet kleiner dan D

F.304: Vergelijk D en H: er zijn meerdere vakjes aangevinkt of is geen enkel vakje aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben

F.305: Als D gelijk is aan H: I en/of J zijn ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer I en J
De getallen bij D en H zijn gelijk. Er zijn geen stemmen meer of minder geteld.

• Herstel de fout door op papier I en/of J leeg te (laten) maken.

F.306: Als H groter is dan D: I is kleiner of groter dan H - D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal méér getelde stemmen (I)

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.307: Als H groter is dan D: J is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Herstel de fout door op papier het verschil op de juiste plek in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.308: Als H kleiner is dan D: J is kleiner of groter dan D - H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal minder getelde stemmen (J)

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.309: Als H kleiner is dan D: I is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Herstel de fout door op papier het verschil op de juiste plek in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

F.310: Als D kleiner of groter is dan H en bij de verklaring voor het verschil is niks aangevinkt of 'ja' en 'nee' aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben

F.401: Er zijn stemmen op kandidaten (of het lijsttotaal van corresponderende E.n is groter dan 0) en het totaal aantal stemmen op een lijst is leeg of 0

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst. Is dit veld op het papieren proces-verbaal ook leeg? Dan kan je verdergaan

Coördinator: Het totaal van de lijst is niet ingevuld
Controleer of het proces-verbaal tijdens het telproces volledig is ingevuld (controleer ook E.n in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting)).
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil wegneemt in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting).

• Zo ja: corrigeer de optelfout op het papieren proces-verbaal.
• Zo nee: onderzoek wat er fout is gegaan en tel zo nodig de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.402: Als F.401 niet getoond wordt: het totaal aantal stemmen op een lijst is kleiner of groter dan de som van het aantal stemmen op de kandidaten van die lijst

Invoerder: Controleer ingevoerde aantallen
De opgetelde stemmen op de kandidaten en het ingevoerde totaal zijn niet gelijk.

Coördinator: De stemmen op kandidaten tellen niet op tot het lijsttotaal
Controleer of het proces-verbaal tijdens het telproces volledig is ingevuld.
Reken de optelling in het papieren proces-verbaal na.
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil wegneemt in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting).

• Zo ja: corrigeer de optelfout op het papieren proces-verbaal.
• Zo nee: onderzoek wat er fout is gegaan en tel zo nodig de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.403: Als F.401 niet getoond wordt: het totaal aantal stemmen op een lijst komt niet overeen met het lijsttotaal van de corresponderende E.n

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst
Als het totaal overeenkomt met het papieren proces-verbaal, controleer dan ook de waarde bij E.n bij Aantal kiezers en stemmen.

Coördinator: Controleer het totaal van de lijst en E.n in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting)

• Controleer wat er fout is gegaan in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting) en herstel de fout.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Waarschuwingen

Plausibiliteitschecks vragen de gebruiker de invoer extra te controleren en geven een waarschuwing.

De waarschuwing die wordt getoond bestaat uit dezelfde onderdelen als bij de validatieregels. Voor de invoerder is het handelingsperspectief voor alle plausibiliteitschecks als volgt:

• Heb je iets niet goed overgenomen? Herstel de fout en ga verder.
• Heb je alles gecontroleerd en komt je invoer overeen met het papier? Ga dan verder.

Voor de coördinator is er geen standaard handelingsperspectief. De specifieke handelingen staan in de onderstaande waarschuwingen.

W.001: Bij tweede invoer: niet alle ingevoerde waardes van de tweede invoer zijn gelijk aan die van de eerste invoer

Invoerder: Extra controle nodig
De gemarkeerde velden zijn anders dan in de eerste invoer.

Coördinator: W.001 is er alleen voor invoerders Voor de coördinator hebben we het scherm 'verschillen oplossen'.

W.201: Het aantal blanco stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer F

Coördinator: Het aantal blanco stemmen (F) is erg hoog

• Hertel de blanco stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

W.202: Het aantal ongeldige stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer G

Coördinator: Het aantal ongeldige stemmen (G) is erg hoog

• Hertel de ongeldige stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

W.203: Het verschil tussen het totaal aantal toegelaten kiezers en het totaal aantal uitgebrachte stemmen is groter dan of gelijk aan 2% en groter dan of gelijk aan 15

Invoerder: Controleer D en H

Coördinator: Groot verschil tussen D en H
Er is een groot verschil tussen het aantal toegelaten kiezers (D) en het aantal uitgebrachte stemmen (H).

• Tel het stembureau in zijn geheel nogmaals. Dit hoeft niet als er al twee keer geteld is met precies dezelfde uitkomst per lijst.
• Verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) zo goed mogelijk wat de oorzaak van de opmerkelijke uitkomst is.
• Schrijf ook op welke stappen het GSB heeft gezet om deze te hertellen en onderzoeken.

W.204: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen is leeg of 0

Invoerder: Controleer H

Coördinator: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen (H) is nul
Controleer of het stembureau is opgenomen in de vóór de verkiezing gepubliceerde lijst.

• Zo ja: verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) waarom in dit stembureau geen stemmen zijn uitgebracht.
• Zo nee: verwijder het stembureau uit Abacus. Het proces-verbaal moet niet ingevoerd worden.

Instructies voor de invoerder

Abacus is ontwikkeld om de uitkomsten van alle stembureaus in de gemeente bij elkaar op te tellen. Abacus controleert de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. In dit document leggen we uit hoe je Abacus gebruikt als invoerder.

De uitslag van de telling van elk stembureau is vastgelegd in een proces-verbaal. De cijfers op dit proces-verbaal neem je over in Abacus. Vervolgens controleert Abacus of de cijfers intern kloppen, bijvoorbeeld of de optellingen goed zijn. Ook wordt gecheckt of er bijzondere afwijkingen zijn, bijvoorbeeld als het aantal ongeldige stemmen hoog is. Als er fouten of waarschuwingen zijn, volg je de instructies op of overleg je het met je coördinator.

Elk stembureau wordt twee keer ingevoerd (door twee verschillende invoerders). De tweede invoerder krijgt een waarschuwing als diens invoer afwijkt van de eerste invoer. Ook hier geldt dat je de instructies volgt of overlegt met je coördinator. Na de tweede invoer controleert Abacus of de eerste en tweede invoer overeenkomen. Als alles klopt, is de invoer van het stembureau compleet.

Inloggen en account instellen

Je krijgt inloginstructies van je coördinator. Vul de gegevens in en selecteer Inloggen. Als je al eerder ingelogd hebt, gebruik je het door jou ingestelde wachtwoord. Weet je je wachtwoord niet meer? Dan kan de coördinator of beheerder je wachtwoord resetten.

Wanneer je voor de eerste keer inlogt, stel je je account eerst in voor gebruik. Voer je naam in als er nog geen naam staat, of wijzig je naam als die onjuist is. Kies vervolgens een nieuw wachtwoord en vul dit twee keer in.

Stembureau invoeren

Het invoeren van een stembureau betekent dat je het papieren proces-verbaal precies overneemt in Abacus, zodat er een exacte digitale kopie van de resultaten is. In de volgende stappen lees je hoe je een stembureau invoert.

Let op: je mag het papieren proces-verbaal nooit aanpassen, ook niet als je fouten ziet. Neem de invoer precies over zoals het op het papier staat.

Sneltoetsen en tips

Met het toetsenbord kun je snel door de pagina's heen navigeren. Hiervoor gebruik je de volgende sneltoetsen:

• Met tab ↹, pijl omlaag ↓ of enter ⏎ ga je naar het volgende veld.
• Vinkjes of keuzerondjes kun je met de spatiebalk aanzetten. Je zet een vinkje weer uit door nog een keer op de spatiebalk te drukken. Bij keuzerondjes druk je op pijl omlaag ↓ of pijl omhoog ↑ om je keuze te wijzigen.
• Met shift ⇧+tab ↹ of pijl omhoog ↑ ga je naar het vorige veld.
• Met shift ⇧+pijl omlaag ↓ ga je naar het laatste veld op de pagina. Dit is handig als je geen aantallen meer hoeft in te vullen bij kandidaten en direct het totaal wil invullen.
• Met de knop Volgende of met shift ⇧+enter ⏎ ga je naar de volgende pagina/lijst.

Tips:

• Je hoeft geen nullen in te voeren. Als je een veld leeg laat, wordt dat gezien als een nul. Je kunt direct met tab ↹ naar het volgende veld gaan.
• Op het proces-verbaal staan ook velden voor het subtotaal van elke kolom. Deze kun je negeren.

Verkiezing en stembureau selecteren

Selecteer eerst de verkiezing waarvoor je stemmen wil invoeren. Hier zie je ook wat de status van de verkiezing is.

Selecteer nu het stembureau:

• Voer het nummer in van het stembureau dat je wil invoeren. Het nummer vind je op het proces-verbaal.
• Weet je het nummer niet, selecteer dan onderaan de pagina Toon de lijst met nog in te vullen stembureaus en selecteer vervolgens het juiste stembureau.

Extra onderzoek

Op pagina 1 van het papieren proces-verbaal is aangegeven of er extra onderzoek is uitgevoerd.

Neem de vinkjes over zoals ze in het proces-verbaal staan en selecteer Volgende.

Als de vragen op het papier niet zijn ingevuld, dan is er geen extra onderzoek uitgevoerd en kun je direct doorgaan naar de volgende pagina.

Verschillen met stembureau

Op pagina 2 van het papieren proces-verbaal is aangegeven of er verschillen zijn met de telresultaten van het stembureau.

Neem de vinkjes over zoals ze in het proces-verbaal staan en selecteer Volgende.

Aantal kiezers en stemmen

Nu voer je de toegelaten kiezers en uitgebrachte stemmen in. Dit zijn de velden A tot en met H in rubriek B1 - 3.1 en 3.2 op pagina 4 en 5 van het papieren proces-verbaal.

Neem de cijfers over zoals ze in het proces-verbaal staan en selecteer Volgende.

Verschillen D & H

Op pagina 6 van het papieren proces-verbaal is aangegeven of er verschillen zijn tussen het aantal kiezers en het aantal uitgebrachte stemmen.

Neem de vinkjes en cijfers over zoals ze in het proces-verbaal staan en selecteer Volgende.

Lijsten

Nu ga je invoeren hoeveel stemmen zijn geteld voor elke kandidaat op elke lijst. Neem de cijfers over uit het proces-verbaal. Je kunt hier gebruik maken van de sneltoetsen.

Controleren en opslaan

Wanneer je de laatste lijst hebt ingevoerd, selecteer je Volgende. Het kan zijn dat je bij het opslaan een waarschuwing krijgt. Er wordt je dan gevraagd om te controleren op fouten. Bij waarschuwingen en fouten doe je het volgende:

• Controleer of je het papieren proces-verbaal goed hebt overgenomen en herstel eventueel je invoer. Abacus laat duidelijk zien welke velden je extra moet controleren. Let op: je mag het papieren proces-verbaal nooit aanpassen, ook niet als je fouten ziet. Neem de invoer precies over zoals het op het papier staat.
• Als alles klopt, vink je de optie Ik heb mijn invoer gecontroleerd met het papier en correct overgenomen aan en kun je doorgaan naar de volgende pagina.
• In het algemeen geldt: als je niet zeker weet wat je moet doen, overleg dan met je coördinator.

Als er geen waarschuwingen zijn of als je alle waarschuwingen hebt gecontroleerd of besproken, selecteer je Opslaan.

Als je nog een stembureau wil invoeren, kun je direct een ander stembureaunummer invullen of een stembureau uit de lijst kiezen.

Tweede invoer

Nadat de eerste invoer gereed is, doet een andere invoerder een tweede invoer. Dit gaat op dezelfde manier als de eerste invoer. Bij een tweede invoer zie je mogelijk extra waarschuwingen als jouw invoer verschilt met de eerste invoer. Deze los je ook op volgens de instructies hierboven.

Aan het einde van de invoer zie je de waarschuwingen en fouten nog een keer. Bespreek eerst de fouten met de coördinator. Als alles klopt zet je een vinkje bij Ik heb de fouten besproken met de coördinator en selecteer je Afronden.

Pauzeren of afbreken

Als je pauze neemt, selecteer rechtsboven Invoer afbreken en vervolgens Invoer bewaren. Na je pauze selecteer je onder Je hebt nog een openstaande invoer het stembureau en kun je doorgaan waar je gebleven was.

Invoer niet bewaren

Als je de invoer wil afbreken en weggooien, bijvoorbeeld omdat je opnieuw wil beginnen, selecteer je rechtsboven Invoer afbreken en vervolgens Niet bewaren.

Extra zitting: corrigendum invoeren

Nadat de gemeentelijke uitslag bekend is gemaakt, controleert het centraal stembureau deze uitslag. Als het een fout ontdekt, geeft het opdracht om een stembureau opnieuw te tellen. Dit leidt tot een corrigendum waar de nieuwe, juiste aantallen in staan.

• Ook een corrigendum wordt twee keer ingevoerd. Het invoeren van een corrigendum werkt hetzelfde als het invoeren van een stembureau in de eerste zitting.
• Er is maar één verschil: Neem alleen de getallen die veranderd zijn over uit het corrigendum.
  • Als het vakje leeg is in het corrigendum, laat het dan ook leeg in Abacus.
  • Zodra je een veranderd getal hebt ingevuld, zet Abacus automatisch een kruis door het oude getal.

Wanneer je klaar bent, sla je de invoer op dezelfde manier op als in de eerste zitting. Ook hier wordt de invoer twee keer gedaan door twee verschillende invoerders.

Verkiezingsproces en Abacus

In dit hoofdstuk lees je alles over het verkiezingsproces en hoe Abacus binnen dit proces wordt gebruikt.

Wat is Abacus?

De Kiesraad ontwikkelt nieuwe software voor de berekening van de uitslag van de verkiezingen: Abacus, software voor verkiezingsuitslagen en zetelverdeling. Abacus wordt gebruikt om de papieren processen-verbaal te digitaliseren en de tellingen te controleren.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026 wordt Abacus als proef gebruikt bij een aantal gemeenten. Abacus vervangt op termijn de module Uitslagvaststelling van het programma Ondersteunende Software Verkiezingen (OSV2020) en zal ingezet worden bij alle verkiezingen in Nederland. De functie voor het berekenen van de zetelverdeling is nog in ontwikkeling en kan nog niet worden ingezet bij de gemeenteraadsverkiezingen.

Abacus: de uitgebreide uitleg

Om te begrijpen wat Abacus is en hoe het wordt gebruikt, heb je eerst wat context nodig. Hieronder lees je alles over wat de Kiesraad is en doet, hoe het verkiezingsproces verloopt en op welk moment en op welke wijze Abacus in dit proces zal worden gebruikt.

Vind je het handiger om een video te bekijken, kijk dan naar de presentatie Abacus: Software for Secure and Transparent Voting Results die we in november 2024 hebben gegeven op WICCON (in het Engels).

De Kiesraad

De Kiesraad is een onafhankelijk adviesorgaan met 7 leden en staat voor een eerlijk, transparant en controleerbaar verkiezingsproces. De Raad is gevestigd in Den Haag. Het bureau van de Kiesraad bestaat inmiddels uit meer dan 40 medewerkers.

De taken van de Kiesraad zijn:

• Fungeren als centraal stembureau tijdens landelijke verkiezingen. Dit betekent dat de resultaten uit het hele land worden verzameld en bij elkaar worden opgeteld, waarna de zetelverdeling wordt berekend.
• De overheid en het parlement adviseren over het verkiezingsproces en de Kieswet. Dit doet de Kiesraad gevraagd en ongevraagd.
• Ondersteuning bieden aan gemeentes, politieke partijen en iedereen die actief is in het verkiezingsproces.
• De benodigde hulpmiddelen leveren voor het uitvoeren van verkiezingen, zoals modellen en processen, maar ook technologie en software. Hieronder valt de software voor het optellen van stemmen en de zetelverdeling.

Het wettelijke kader voor de verkiezingen is de Kieswet met het bijbehorende Kiesbesluit en de Kiesregeling. Dit kader verandert als gevolg van wetgeving die is ingezet om de ontwikkeling van nieuwe verkiezingssoftware te ondersteunen. Klik op de onderstaande links voor meer informatie:

• Kieswet
• Kiesregeling
• Kiesbesluit
• Website van de Kiesraad

Het verkiezingsproces

In Nederland stemmen we op papier. In het stembureau gelden strikte regels om het stemgeheim te bewaren.

Beeld: ©Kiesraad, Martijn Beekman

Na het sluiten van de stembussen worden alle stemmen met de hand geteld, waarbij een vier-ogenprincipe wordt gehanteerd. De stemmen worden op lijst gesorteerd waarna de stemmen per kandidaat worden geteld.

Beeld: ©Kiesraad, Martijn Beekman

Wanneer alle stemmen geteld zijn, vult de voorzitter van het stembureau alle uitkomsten in op een proces-verbaal. Het totale aantal toegelaten kiezers (met stempas, volmacht en kiezerspas), het aantal uitgebrachte stemmen en het eventuele verschil daartussen worden eerst ingevuld. Vervolgens worden alle stemmen per kandidaat ingevuld¹. Dat ziet er zo uit:

Dan wordt alles naar een centrale plek in de gemeente gebracht (meestal het gemeentehuis), waar het gemeentelijk stembureau de werkzaamheden overneemt.

1. Het proces waarbij alle stemmen per kandidaat direct in het stembureau worden geteld heet decentrale stemopneming. In sommige gemeentes tellen de stembureaus alleen de stemmen per lijst, waarna de stemmen per kandidaat op bij het gemeentelijk stembureau worden geteld. Dit heet centrale stemopneming. ↩

Gemeentelijk stembureau, hoofdstembureau, centraal stembureau

Wanneer alle documenten bij het gemeentelijk stembureau zijn kan het optellen beginnen.

Hieronder zie je hoe het gehele proces van het optellen van stemmen verloopt voor landelijke verkiezingen. Andere verkiezingen zijn over het algemeen eenvoudiger.

• Blok 1: Stembureau - Zoals hierboven is uitgelegd, worden de stemmen geteld in het stembureau en de tellingen worden ingevuld op het proces-verbaal.
• Blok 2: GSB - Alle processen-verbaal van de stembureaus worden op het gemeentelijk stembureau ingevoerd, waarbij de software de resultaten controleert en eventuele fouten en waarschuwingen weergeeft. Wanneer deze opgelost zijn, kan de invoer worden afgerond en genereert de software het proces-verbaal en het EML_NL-bestand¹ van het gemeentelijk stembureau.
• Blok 3: HSB - Het proces van blok 2 herhaalt zich bij de hoofdstembureaus van de kieskringen. Hier worden de processen-verbaal van de gemeentelijke stembureaus ingevoerd, gecontroleerd en afgerond. De software maakt het proces-verbaal en het EML_NL-bestand van het hoofdstembureau.
• Blok 4: CSB - Op het centraal stembureau worden de processen-verbaal van de hoofdstembureaus ingevoerd, gecontroleerd en afgerond. De software maakt het proces-verbaal en het EML_NL-bestand van het centraal stembureau. Aan de hand van deze gegevens wordt de zetelverdeling berekend.

In blok 2, 3 en 4 biedt software ondersteuning, en hier komt Abacus dan ook aan bod.

1. EML staat voor Election Markup Language. Het bestandsformaat EML_NL is hierop gebaseerd en aangepast voor Nederlandse verkiezingen. ↩

Papieren proces en controleprotocollen

Het papieren proces is leidend

In het verkiezingsproces is papier leidend. Dat zorgt voor controleerbaarheid en transparantie, en dit zijn belangrijke waarborgen voor de integriteit van het verkiezingsproces. De software wordt gebruikt ter ondersteuning van het papieren proces.

Controleprotocol optellingen

Het controleprotocol optellingen is de afsluiting van het papieren proces. Buiten de software om wordt de optelling gecontroleerd, door middels een steekproef drie willekeurig gekozen lijsten met de hand na te rekenen. Hiermee wordt gecontroleerd op invoerfouten en andere wijzigingen die de uitslag kunnen beïnvloeden. Dit protocol is dus een waarborg om te controleren of het papieren spoor en het digitale spoor met elkaar kloppen.

Controleprotocol opmerkelijke uitslagen

De controle op bijzonderheden in de uitslagen, zoals een hoog aantal blanco stemmen of mogelijke verwisseling van kandidaten, wordt gedaan aan de hand van data-analyse. Hiervoor heeft de Kiesraad analysetools gebouwd die op GitHub beschikbaar zijn. Om de gemeentes te ondersteunen worden deze controles zoveel als mogelijk ook in Abacus opgenomen. Dat voorkomt verrassingen en helpt om fouten in een vroeg stadium op te sporen.

De Rol van Abacus

Het doel van Abacus is om de papieren processen-verbaal te digitaliseren en te helpen met de controle op de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. De software wordt ontwikkeld ter vervanging van het onderdeel Uitslagvaststelling (U) van OSV2020. Hierbij hebben we een aantal doelen gesteld:

• De integriteit, transparantie en controleerbaarheid van het gehele proces ondersteunen.
• Gebruiksvriendelijke interface en technologie implementeren.
• Volledig open source ontwikkelen.
• De oplossing zelf ontwikkelen en beheren.

Abacus wordt in de eerste instantie ontwikkeld voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026. Meer informatie over de functionaliteit die wordt gebouwd vind je in Functionaliteit voor Abacus 1.0.

Gebruiksvriendelijkheid

Omdat er niet al te vaak verkiezingen zijn, maken de gebruikers slechts korte tijd gebruik van verkiezingssoftware. Daarom is het van groot belang dat Abacus zo gebruiksvriendelijk mogelijk is en proberen we de invoer zo intuitief mogelijk te maken:

• Er worden regelmatige gebruikerstests gedaan met echte gebruikers.
• De invoer wordt in kleinere secties gedaan met een validatiecheck na elke invoer.
• De software wordt geoptimaliseerd voor gebruik met een toetsenbord en is eenvoudig aan te leren.
• De software geeft duidelijk aan hoe onjuiste of inconsistente invoer kan worden opgelost.
• De software wordt aangeleverd met duidelijke documentatie en instructiemateriaal.

Dit is een voorbeeld van de gebruikersinterface:

Functionaliteit

In de afbeelding hieronder zie je hoe Abacus werkt op het gemeentelijk stembureau. Voor landelijke verkiezingen wordt dit proces herhaald op het hoofdstembureau en centraal stembureau, zoals hierboven beschreven.

LET OP: dit is een concept en is nog in ontwikkeling.

• Bovenaan staat IMPORT: gebruikers kunnen kandidaten en verkiezingsdefinities in EML-formaat importeren in Abacus.
• Links staat INVOER: gebruikers kunnen verkiezingsresultaten invoeren, inclusief verklaringen over ontbrekende stembiljetten/stempassen en klachten van kiezers. Abacus telt de resultaten op en controleert ze.
• Rechts staat ONDERTEKENING: de data wordt ondertekend met een handtekening van de voorzitter van het gemeentelijk stembureau.
• Onderaan staat EXPORT: de verkiezingsresultaten worden geëxporteerd als EML_NL-bestand en als PDF-bestand. De bestanden kunnen van de server gehaald worden voor verdere verspreiding.

Technische keuzes en architectuur

Abacus zal worden gedraaid op een gesloten netwerk zonder internettoegang. De backend draait op één machine en kan via de webbrowser (frontend) worden benaderd vanaf andere computers op het netwerk.

Voor de frontend wordt TypeScript gebruikt, een meer uitgebreide versie van JavaScript met typing. Voor de gebruikersinterface wordt de populaire library React gebruikt.

De backend wordt gemaakt met Rust, een high-level programmeertaal waarmee je efficiënt kunt programmeren. Het unieke systeem van 'ownership' in Rust voorkomt geheugenfouten, en de taal heeft een 'strict type system' waardoor minder bugs ontstaan. Ook is dit een populaire, open-source programmeertaal met een grote community.

Voor de database wordt SQLite gebruikt. Deze library is populair, lichtgewicht en gebruiksvriendelijk voor developers, en bovendien is SQLite een 'zero-configuration database'. Dit betekent dat installeren niet nodig is, zodat de developer meteen aan de slag kan.

Voor meer informatie over onze keuzes en de onderbouwingen hiervan lees je het document Overwegingen talen en frameworks.

Voor de architectuur kun je beginnen bij het Overzicht van de softwarearchitectuur.

De UI/UX designs vind je in onze Figma.

Security

Veiligheid is een van de belangrijkste pijlers voor Abacus, om een zo hoog mogelijke betrouwbaarheid van de verkiezingsuitslagen te kunnen garanderen. Dit doen we op de volgende manieren:

• Invoer volgens het vier-ogenprincipe: elk proces-verbaal wordt twee keer ingevoerd door verschillende gebruikers.
• Afzenderverificatie: hiermee wordt gegarandeerd dat bestanden met verkiezingsuitslagen die met Abacus zijn gemaakt, afkomstig zijn van het juiste stembureau en dat ze niet bedoeld of onbedoeld gewijzigd zijn.
• Air-gapped: Abacus wordt air-gapped en lokaal gedraaid.
• Er worden interne code-reviews gedaan en we laten ook externe code-reviews uitvoeren.
• Ook zal er externe pentesting worden uitgevoerd.
• Er wordt telkens gecontroleerd of de functionaliteit (nog steeds) aan de wettelijke vereisten voldoet.

Werkwijze

Ons team werkt volgens deze principes:

• De software is beschikbaar onder de EU PL 1.2-licentie en het team werkt op deze openbare GitHub-repository. Ook de pull requests zijn openbaar.
• We hebben een continuous integration pipeline met tests en linting voor de frontend en backend.
• Als een teamlid code wijzigt, moeten minimaal 2 andere teamleden die wijzigingen reviewen en goedkeuren voordat de wijziging wordt overgenomen.
• Als we nieuwe code toevoegen, maken we meteen tests die de werking van die code controleren. De nieuwe tests moeten in dezelfde PR zitten als de nieuwe functionaliteit.
• De UI/UX designs op basis waarvan nieuwe functionaliteit wordt gebouwd zijn ook openbaar op Figma.
• Op ons board zie je waar het team mee bezig is. Hier kun je ook de epics bekijken.

Voor meer informatie over onze werkwijzen kun je de volgende links bekijken:

• De werkwijze op GitHub
• Het proces voor ontwikkeling en releases
• De methode voor refinement
• De tools die het team gebruikt voor tests en hoe we omgaan met testen en kwaliteit

Feedback

Feedback is meer dan welkom! Heb je iets gezien of gewoon een vraag, stuur dan een mail naar abacus@kiesraad.nl. Zie de readme op de hoofdpagina van de Abacus repository voor meer informatie over hoe je kunt bijdragen.