Gebruikersdocumentatie Abacus

Welkom bij Abacus, software voor verkiezingsuitslagen en zetelverdeling. Dankjewel dat je onze software gebruikt!

Abacus vervangt de module Uitslagvaststelling van het programma Ondersteunende Software Verkiezingen (OSV2020) en wordt bij 10-20 gemeenten ingezet bij de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026. Uiteindelijk zal Abacus ingezet worden bij alle verkiezingen in Nederland.

Je gebruikt Abacus om de papieren processen-verbaal te digitaliseren en de tellingen te controleren, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen.

Abacus in het verkiezingsproces

Het proces van uitslagvaststelling begint op de dag van stemming. Wanneer de stembussen gesloten zijn worden de stemmen geteld en maakt de voorzitter van het stembureau een proces-verbaal op. Dan wordt alles naar een centrale plek in de gemeente gebracht, waar het gemeentelijk stembureau de werkzaamheden overneemt. Zij controleren de processen-verbaal en voeren alle resultaten digitaal in.

Abacus is de nieuwe software die hiervoor zal worden gebruikt. Elk proces-verbaal wordt door twee invoerders van het gemeentelijk stembureau ingevoerd. Wanneer alle stembureaus zijn ingevoerd kan de zitting worden afgerond en genereert Abacus een proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau (Na 31-2) en een EML-bestand. Het centraal stembureau kan dit dan controleren en de uitslag definitief vaststellen, om vervolgens de zetelverdeling te berekenen.

Voor meer informatie lees je het document Het verkiezingsproces en Abacus, waarin precies wordt uitgelegd hoe het verkiezingsproces werkt.

Rollen in Abacus

Abacus kent drie rollen: de beheerder, de coördinator en de invoerder. Hieronder staat een kort overzicht van de taken die in deze rollen worden uitgevoerd.

Beheerder

• Abacus installeren en zorgen dat de applicatie goed draait
• Verkiezingen toevoegen en beheren
• Stembureaus toevoegen en wijzigen (zolang de invoer nog niet is gestart)
• Gebruikers toevoegen en beheren (alle rollen)

Instructies voor jouw rol vind je hier: Instructies beheerder

Coördinator

• Verkiezingen en zittingen beheren
• Invoerders helpen bij het invoeren
• Helpen bij het oplossen van fouten en waarschuwingen
• Gebruikers toevoegen en beheren (alleen invoerders)
• Stembureaus toevoegen en wijzigen
• Proces-verbaal van de zitting van het gemeentelijk stembureau voorbereiden

Instructies voor jouw rol vind je hier: Instructies coördinator

Invoerder

• Processen-verbaal van stembureaus invoeren: alle vinkjes en getallen overnemen in Abacus zoals ze op het papieren proces-verbaal staan
• Corrigendum invoeren: alleen de gewijzigde aantallen invoeren
• Fouten en waarschuwingen: de instructies volgen in Abacus en eventueel de coördinator om hulp vragen

Instructies voor jouw rol vind je hier: Instructies invoerder

Vragen en bijdragen

Met vragen over het gebruik van Abacus of over het verkiezingsproces kun je terecht bij het Informatiepunt Verkiezingen op de website van de Kiesraad.

Heb je een bug of beveiligingsprobleem gevonden, of wil je een feature request doen? Op de GitHub-repository van Abacus lees je hoe je kunt bijdragen.

Problemen oplossen

Bekende problemen

Bekende problemen (of known issues) in versie 1.1 worden hier gedocumenteerd. We zijn op de hoogte van deze problemen en ze worden opgelost in een latere fase.

Problemen en oplossingen

Hier lees je voor elke rol welke problemen er kunnen ontstaan en wat de oplossingen zijn.

Installatie

Het EXE-bestand en de databasebestanden blijven bestaan als Abacus wordt verwijderd zonder eerst af te sluiten.

Sluit eerst Abacus af voordat je Abacus gaat verwijderen.

Abacus is geblokkeerd omdat de applicatie is verbonden met het internet.

Controleer de netwerkverbindingen in het hele netwerk en schakel alles uit. Let ook op dat alle bluetooth-verbindingen uit staan en de printer (indien aanwezig) geen verbinding heeft met het internet. Wanneer de internetverbinding verbroken is, wacht je 30 seconden en herlaad je de pagina door op de link Herlaad de pagina te klikken.

Beheerder

Abacus is geblokkeerd omdat de applicatie is verbonden met het internet.

Controleer de netwerkverbindingen in het hele netwerk en schakel alles uit. Let ook op dat alle bluetooth-verbindingen uit staan en de printer (indien aanwezig) geen verbinding heeft met het internet. Wanneer de internetverbinding verbroken is, wacht je 30 seconden en herlaad je de pagina door op de link Herlaad de pagina te klikken.

Coördinator GSB

Abacus is geblokkeerd omdat de applicatie is verbonden met het internet.

Geef dit door aan de beheerder. Die controleert de netwerkverbindingen en schakelt alles uit. Wanneer de internetverbinding verbroken is, wacht je 30 seconden en herlaad je de pagina door op de link Herlaad de pagina te klikken.

In een tweede of latere zitting is het niet mogelijk om een stembureau te verwijderen als die aan een onderzoek is gekoppeld.

Verwijder eerst het onderzoek en daarna pas het stembureau.

Coördinator CSB

Abacus is geblokkeerd omdat de applicatie is verbonden met het internet.

Geef dit door aan de beheerder. Die controleert de netwerkverbindingen en schakelt alles uit. Wanneer de internetverbinding verbroken is, wacht je 30 seconden en herlaad je de pagina door op de link Herlaad de pagina te klikken.

Invoerder

Abacus is geblokkeerd omdat de applicatie is verbonden met het internet.

Geef dit door aan de coördinator. Die overlegt met de beheerder om dit probleem op te lossen. Wanneer de internetverbinding verbroken is, wacht je 30 seconden en herlaad je de pagina door op de link Herlaad de pagina te klikken.

Ik kan geen getallen invoeren met het toetsenblok aan de rechterkant van het toetsenbord.

Druk op de Num- of Num Lock-toets op het toetsenblok. Je kunt het toetsenblok dan weer gebruiken.

Privacyverklaring Abacus (versie 26-01-2026)

Abacus wordt geleverd door de Kiesraad en gebruikt door de gemeente in het verkiezingsproces om processen-verbaal te digitaliseren, uitslagen op te tellen en documenten te genereren.

Hoe wordt Abacus gebruikt?

Abacus is gemaakt voor gebruik op een lokale server in een netwerk met invoerstations, zonder internetverbinding.

Je hebt voor Abacus een account ontvangen en kunt deze personaliseren met je eigen naam. Dit wordt opgeslagen op de server in het lokale netwerk. Als onderdeel van de uitslagvaststelling worden de ingevoerde gegevens van de processen-verbaal van de stembureaus openbaar gemaakt.

Welke gegevens gebruikt Abacus?

Tijdens het werk verzamelt Abacus de volgende gegevens:

Gebruikersgegevens:

• Je inlognaam
• Je IP-adres op het lokale netwerk
• Acties die je met je account doet (ten behoeve van logging)

Invoer van processen-verbaal:

• De processen-verbaal die je invoert (ten behoeve van het vierogenprincipe)
• Eventuele bijzonderheden of verklaringen die je invoert

Waar worden deze gegevens voor gebruikt?

Abacus gebruikt de gegevens voor het correct laten verlopen van het invoerproces. Ook bestaat de mogelijkheid dat de gegevens door de gemeente of Kiesraad worden gebruikt bij onderzoek naar het verkiezingsproces.

Jouw inlognaam wordt gebruikt voor het goed laten functioneren van het vierogenprincipe bij de invoer van de processen-verbaal. Gebruikersgegevens worden niet automatisch gedeeld en blijven op de server totdat ze door de gemeente worden gewist. Gebruikersgegevens worden niet opgenomen in processen-verbaal die met Abacus worden gemaakt.

In het verkiezingsproces is de wettelijke termijn voor het bewaren van alle papieren documenten voor onderzoek 3 maanden nadat over de toelating van de gekozenen is beslist. Voor de gegevens op de Abacus-server geldt dezelfde termijn. De gegevens op de Abacus-server mogen na deze termijn van 3 maanden worden vernietigd.

Er is geen sprake van geautomatiseerde besluitvorming op basis van jouw gegevens.

Wat is de grondslag voor het gebruik van jouw persoonsgegevens?

De grondslag voor het verwerken van persoonsgegevens is de uitvoering van de uitslagvaststelling conform de Kieswet.

Meer weten?

Meer informatie over gegevensbescherming krijg je via de Functionaris Gegevensbescherming van jouw gemeente.

Meer informatie over het gebruik van Abacus door jouw gemeente krijg je via de coördinator en/of beheerder van de Abacus-installatie waar je mee werkt.

Meer informatie over Abacus zelf krijg je bij het Informatiepunt Verkiezingen van de Kiesraad: https://kiesraad.nl/contact

Je kunt de broncode van Abacus ook zelf op internet bekijken: https://github.com/kiesraad/abacus

Inleiding

Het uitproberen, installeren en starten van Abacus kan op verschillende manieren.

Is Abacus nieuw voor je, dan kun je het uitproberen in een online testomgeving. Wil je Abacus installeren, gebruik dan een van de installatiemethoden in het hoofdstuk Abacus installeren.

Ook vind je hier andere handige informatie, zoals de help, testdocumenten en de systeem- en browservereisten.

Kom je er met de onderstaande instructies niet uit, neem dan contact op met het team via abacus@kiesraad.nl.

Uitproberen

Als je Abacus wil uitproberen of testen zonder het te installeren, kun je dit doen op https://abacus-test.nl/. Hier heb je de volgende opties:

• Maak een nieuwe omgeving aan door bovenaan op Create new te klikken. Je kunt kiezen uit de twee meest recente main builds en release builds.
• Als je wil testen hoe de omgeving werkt na de implementatie van een specifieke pull request, klik dan op Create new bij de relevante regel onder Pull requests.
• Zoek je naar een bepaalde pull request maar staat die er niet bij, klik dan op Sync pull requests. De lijst wordt dan vernieuwd.
• Bestaande omgevingen staan onder Running services. Omgevingen die je eerder hebt aangemaakt vind je hier terug en kun je ook stoppen.

Op https://abacus-test.nl/ is het alleen mogelijk om een testomgeving aan te maken waarin al testgegevens staan. Als je met een lege database wil beginnen moet je Abacus downloaden en installeren.

Testdocumenten

In de map test-pvs-juinen op GitHub staan de processen-verbaal voor de testgemeente Juinen, waarmee je de testverkiezing kunt invoeren.

Daarnaast staan in de map test-emls-juinen de EML-bestanden waarmee je deze testverkiezing zelf kunt toevoegen.

Meewerken als ontwikkelaar

Ben je ontwikkelaar en wil je Abacus handmatig installeren en gebruiken? Lees dan deze README-bestanden in de Abacus repository:

• Backend
• Frontend

Ook vind je daar meer informatie over de functionaliteit, architectuur en security van Abacus.

Abacus installeren met Docker Compose (Linux, macOS, Windows)

Als ontwikkelaar kun je ook Docker gebruiken om Abacus te starten. Hiermee start je de backend in watch mode. Assets worden geserveerd door de build tool vite en maken dus gebruik van Hot Module Reloading:

docker compose up

Inleiding

Abacus is ontwikkeld ter ondersteuning van het optellen van stembureautotalen en het vaststellen van de verkiezingsuitslag.

De software controleert de handmatige tellingen en telt per niveau de resultaten van de onderliggende niveaus bij elkaar op, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. Zodra bij het centraal stembureau alle totalen bij elkaar zijn opgeteld, berekent Abacus de zetelverdeling volgens de regels in de Kieswet. Abacus genereert ook de definitieve documenten van de zitting, die worden gedownload en op het overdrachtsplatform gezet.

In dit document leggen we uit hoe je Abacus installeert.

Bij de onderstaande installatiemethodes is aangegeven op welke besturingssystemen ze werken. De Windows-methode is getest op Windows 11. De methoden voor Linux werken op alle gangbare (recente) Linux-distributies en zijn getest op Ubuntu (22.04 en 24.04) en Debian (12/bookworm en 13/trixie).

Om Abacus goed te kunnen gebruiken, adviseren we het volgende (naast de systeemvereisten die je op de website van de Kiesraad vindt):

• Gebruik de meest recente versie van Edge, Chrome of Firefox.
• Gebruik geen adblocker; dit kan foutmeldingen veroorzaken. Zet adblockers daarom uit of voeg Abacus toe aan de lijst met uitzonderingen.
• Gebruik geen wachtwoordmanager; in sommige gevallen worden wachtwoorden in wachtwoordmanagers verkeerd opgeslagen. Schakel je wachtwoordmanager dus uit.

Problemen oplossen

Bekende problemen en de oplossingen hiervoor vind je in het hoofdstuk Problemen oplossen - Installatie in de introductie.

Netwerk inrichten

Voordat je Abacus installeert is het belangrijk dat het netwerk goed is ingericht. De regels hiervoor staan in de aansluit- en gebruiksvoorwaarden, die je vindt in de toolkit van de verkiezing op de website van de Kiesraad. Dit netwerk kun je op dezelfde manier opzetten als bij OSV2020.

Je installeert Abacus op één computer die dient als server. De andere computers zijn clients en maken via de browser verbinding met de Abacus-server. Abacus mag alleen gebruikt worden in een netwerk dat niet verbonden is met het internet. Dit noemen we ook wel een airgapped netwerk.

Benodigdheden

• Een hub of netwerkapparaat
• Een server en een aantal clients
• Voldoende ethernetkabels voor alle apparaten

Opzet van het netwerk

Zo stel je het netwerk in:

• Gebruik een hub of netwerkapparaat met voldoende poorten.
• Sluit de server met een ethernetkabel aan op het netwerkapparaat, en doe hetzelfde met de clients en optioneel met de printer.

Statische IP-adressen

Geef alle computers een vast (statisch) IP-adres, zodat je ze altijd kunt identificeren. In het voorbeeld worden IP-adressen in de reeks 192.168.1.0/24 gebruikt.

Op Windows

• Druk op je toetsenbord op Win+R en zoek op ncpa.cpl om de klassieke weergave voor netwerkverbindingen te openen.
• Klik met de rechtermuisknop op de ethernetverbinding en selecteer Eigenschappen.
• Selecteer de regel Network Protocol Version 4 (TCP/IPv4) en selecteer Eigenschappen.
• Selecteer Het volgende IP-adres gebruiken: en voer het IP-adres in. Als je op het subnetmasker klikt wordt automatisch 255.255.255.0 ingevuld, dit kun je zo laten. Selecteer OK en vervolgens Sluiten.

Op Linux

Op Linux zijn er verschillende manieren om een statisch IP toe te wijzen. Verander het IP-adres op een snelle manier met de volgende opdracht:

sudo ip addr add 192.168.1.101/24 dev eth0

Als je wil dat het statische IP-adres ingesteld blijft wanneer je opnieuw opstart, voeg dan de netwerkgegevens toe aan het configuratiebestand voor jouw Linux-distributie.

Airgapped netwerk

Nu zorg je dat het netwerk airgapped is en er geen internetverbindingen mogelijk zijn:

• Installeer op elke computer de meest recente updates van het besturingssysteem voordat je de verbinding met het internet verbreekt.
• Zorg dat alle aanwezige draadloze communicatiemodules zoals wifi en bluetooth zijn gedeactiveerd, ook op de printer.
• Op de computers zelf zet je de wifi-functie uit zodat er ook op die manier geen internetverbinding kan worden gemaakt.
• Zorg dat de datum en tijd van alle computers kloppen. Als de datum en tijd afwijken, kan dit onder andere leiden tot problemen met inloggen.

Testen

Zorg dat Abacus op de server draait en het beveiligingscertificaat is geïnstalleerd. Open vervolgens de browser op je client en ga naar het IP-adres van de Abacus-server om te testen of de browser verbinding maakt. Maak ook een bladwijzer in de browser zodat je Abacus snel weer kunt openen. Dit doe je voor alle client-computers.

Meer informatie

Meer informatie over de vereisten voor de computer en het besturingssysteem vind je in het hoofdstuk Systeemvereisten.

Authenticiteit van Abacus vaststellen

Voordat je Abacus installeert, controleer je of de inhoud van het installatiebestand gelijk is aan de inhoud van Abacus zoals gepubliceerd door de Kiesraad. Deze stap is een belangrijke waarborg waarmee we tot betrouwbare verkiezingsresultaten komen.

Je vergelijkt de hashcode van het Abacus-bestand met de hashcode die op de website van de Kiesraad staat. Als de hashcode overeenkomt weet je dat je de officiële, door de Kiesraad verspreide versie van Abacus installeert. De werkwijze om de hashcode te bepalen hangt af van je besturingssysteem.

Authenticiteit vaststellen op Windows

Op Windows toon je de hashcode met de opdracht certutil. In deze instructies gebruiken we hiervoor de opdrachtprompt. Als je liever PowerShell gebruikt, dan kan dat ook.

• Ga in de Verkenner naar de locatie van het installatiebestand.
• Typ in de adresbalk van de verkenner cmd en druk op Enter. Hiermee open je de opdrachtprompt.

• Voer vervolgens de volgende opdracht uit, waarbij bestandsnaam de naam is van het Abacus-bestand:

certutil -hashfile bestandsnaam.exe SHA256

De hashcode staat onder de opgegeven opdracht. Deze hashcode controleer je met de hashcode die op de website van de Kiesraad staat. Als de hashcode identiek is, kun je Abacus installeren.

Alternatief: 7zip

Als je 7zip hebt geïnstalleerd, kun je de hashcode ook controleren aan de hand van dit programma.

• Klik met de rechtermuisknop op het installatiebestand en ga naar het submenu 7zip.
• Onderaan ga je naar het submenu CRC SHA. In dit menu klik je op SHA-256.

De hashcode staat op de onderste regel in het venster. Deze hashcode controleer je met de hashcode die op de website van de Kiesraad staat. Als de hashcode identiek is, kun je Abacus installeren.

Authenticiteit vaststellen op Linux

Voor Linux gebruik je de opdracht sha256sum in een terminal.

• Open een terminal en ga naar de locatie van het installatiebestand.
• Voer vervolgens de volgende opdracht uit, waarbij bestandsnaam de naam is van het Abacus-bestand:

sha256sum bestandsnaam.tar.gz

De hashcode staat vervolgens onder de opgegeven opdracht. Deze hashcode controleer je met de hashcode die op de website van de Kiesraad staat. Als de hashcode identiek is, kun je Abacus installeren.

Hashcode klopt niet

Klopt de hashcode niet? Controleer eerst of je het juiste installatiebestand met het juiste versienummer gebruikt. Als de bestandsnaam correct is, maar de hashcode nog steeds niet klopt, download het bestand dan nog een keer en probeer het opnieuw.

Als je dit allemaal hebt geprobeerd en de authenticiteit van het installatiebestand nog steeds niet kunt vaststellen, neem dan contact op met de Kiesraad.

Installeren op Windows

Met deze methode installeer je Abacus op een Windows-computer.

Let op: Het beveiligingscertificaat wordt geïnstalleerd op Windows, en het bestand wordt in de map tls geplaatst in de installatiemap. Dit certificaat kun je daarna op alle computers installeren volgens de instructies in het hoofdstuk Beveiligingscertificaat.

Downloaden en installeren

• Je downloadt Abacus via Rijkscloud SecureFileTransfer. Deze link krijg je van de Kiesraad.
• Dubbelklik op het gedownloade bestand om het installatieprogramma te openen. Selecteer Installeren.

• Tijdens het installatieprogramma wordt Microsoft Visual C++ Redistributable geïnstalleerd. Ook worden de firewall en het beveiligingscertificaat ingesteld via Windows Command Prompt. Daarom zie je tijdens de installatie twee keer een pop-up waarin wordt gevraagd Wilt u toestaan dat deze app wijzigingen aan uw apparaat aanbrengt?. Selecteer in beide gevallen Ja.

• Bij de melding Het instellen van de firewall en het beveiligingscertificaat is succesvol uitgevoerd selecteer je OK.
• Abacus is nu geïnstalleerd. Als je Abacus niet direct wil starten en de interface niet wil openen in de browser, zet dan de vinkjes uit. Selecteer Voltooien om het installatieprogramma te sluiten.

Starten

Bij deze installatiemethode worden drie snelkoppelingen op het bureaublad geplaatst:

• Met 1. Start Abacus server start je de Abacus-server. Gebruik deze snelkoppeling altijd voordat je Abacus opent in de browser.
• Met 2. Open Abacus in browser open je de browserinterface.
• Met Abacus data open je de map met alle data, zoals de databasebestanden en back-ups.

Let op: Wanneer je de Abacus-server start, start Windows een zwart opdrachtvenster (command prompt). Je kunt dit venster minimaliseren, maar zorg ervoor dat het open blijft. Als je dit venster sluit wordt de Abacus-server gestopt.

Installeren op Linux

Met deze methode installeer je Abacus op een Linux-computer.

Let op: Het beveiligingscertificaat wordt tijdens de installatie in de map tls geplaatst in de installatiemap. Dit certificaat kun je daarna op alle computers installeren volgens de instructies in het hoofdstuk Beveiligingscertificaat.

Downloaden

Je downloadt Abacus via Rijkscloud SecureFileTransfer. Deze link krijg je van de Kiesraad. Pak de tarball uit:

tar -xvf abacus-linux-[versienummer].tar.gz ~/mapnaarkeuze/

Installeren

Kopieer Abacus en het servicebestand naar de juiste mappen:

sudo cp abacus /usr/local/bin/abacus
sudo cp abacus.service /etc/systemd/system/abacus.service

Maak Abacus uitvoerbaar:

sudo chmod +x /usr/local/bin/abacus

Laad systemd opnieuw en schakel de service in:

sudo systemctl daemon-reload
sudo systemctl enable --now abacus.service

Beheren

Zo bekijk je het service-logboek:

sudo journalctl -u abacus.service

Stop de Abacus-service:

sudo systemctl stop abacus.service

Start de Abacus-service:

sudo systemctl start abacus.service

De database vind je in /var/lib/abacus/.

Beveiligingscertificaat

Abacus gebruikt HTTPS en daarvoor is een TLS-beveiligingscertificaat nodig. Hiermee zet je een versleutelde verbinding op tussen de Abacus-server en de clients. Na de installatie van Abacus is het beveiligingscertificaat beschikbaar voor installatie in het besturingssysteem of in de gebruikte browsers.

Op Windows wordt het beveiligingscertificaat automatisch op de server geïnstalleerd tijdens de installatie van Abacus. Daarna installeer je het certificaat zelf op alle clients, zodat ze HTTPS gebruiken en een versleutelde verbinding hebben met de server.

Op Linux wordt het beveiligingscertificaat niet automatisch in het besturingssysteem geïnstalleerd. Installeer het certificaat dus op alle computers, inclusief de server.

Let op: als je het certificaat in het besturingssysteem installeert, lukt het mogelijk niet om het certificaat in de browser te gebruiken. Firefox gebruikt bijvoorbeeld een eigen certificaatbeheerder. Als het nog niet werkt, installeer je het certificaat in de browser volgens de instructies hieronder.

Certificaat kopiëren

Voordat je het certificaat kunt installeren, moet je het naar de clients kopiëren.

• Op de server open je de installatiemap van Abacus. Voor Windows is dit standaard C:\Gebruikers\<gebruikersnaam>\AppData\Roaming\Abacus (bereikbaar via de snelkoppeling op het bureaublad) en voor Linux /usr/local/bin/abacus.
• Ga naar de map tls.
• Het bestand ca.cer is het certificaat voor Windows en webbrowsers, en het bestand ca.pem is het certificaat voor Linux. Er zijn twee manieren om het certificaat op de client te zetten:
  • Kopieer het naar een USB-stick en vervolgens naar een handige map op de client.
  • Typ in de browser http://<ip-van-Abacus-server>/ca.cer of http://<ip-van-Abacus-server>/ca.pem (dus bijvoorbeeld http://192.168.1.10/ca.cer) en druk op enter. Hiermee download je het certificaat direct van de Abacus-server.

Certificaat installeren op Windows

• Dubbelklik op het beveiligingscertificaat en selecteer bovenaan het tabblad Details.
• In het venster selecteer je de vingerafdruk. Ter controle vergelijk je deze vingerafdruk met de SHA-1-vingerafdruk die je in de command prompt ziet wanneer je de Abacus-server opstart.

Dit is de SHA-1-vingerafdruk in het certificaat:

Hier vind je de SHA-1-vingerafdruk in de command prompt:

• Ga weer terug naar het tabblad Algemeen en selecteer Certificaat installeren….
• Selecteer dan twee keer Volgende en selecteer Voltooien.

Certificaat installeren op Linux

Voor verschillende Linux-distributies bestaan meerdere manieren om het certificaat te installeren. Hier wordt alleen de methode voor Debian en Ubuntu beschreven.

Kopieer het certificaat naar de map /usr/local/share/ca-certificates. Vervolgens voeg je het certificaat toe aan de certificaatset van het besturingssysteem:

sudo update-ca-certificates

Ter controle vergelijk je de SHA-256-vingerafdruk van het certificaat met de SHA-256-vingerafdruk in het servicelog van de Abacus-service.

Met deze opdracht vind je de vingerafdruk van het certificaat ca.pem:

openssl x509 -in ca.pem -noout -fingerprint -sha256

En met deze opdracht vind je de vingerafdruk in het servicelog:

sudo journalctl -I -u abacus.service

Certificaat installeren in de browser

Als een systeembrede installatie van het beveiligingscertificaat niet werkt, installeer je het certificaat in de browser die je gebruikt.

Microsoft Edge

• Ga naar Instellingen → Privacy, zoeken en services → Privacy → Certificaten beheren.
• Selecteer Door u geïnstalleerd, selecteer naast Vertrouwde certificaten de optie Importeren en selecteer het bestand ca.cer.
• Selecteer Openen om het bestand direct te installeren.
• Ter controle vergelijk je de SHA-256-vingerafdruk in het grijze vak met de SHA-256-vingerafdruk die je in de command prompt ziet wanneer je de Abacus-server start.

Google Chrome

• Ga naar Instellingen → Privacy en beveiliging → Beveiliging → Certificaten beheren.
• Selecteer Geïnstalleerd door jou, selecteer naast Vertrouwde certificaten de optie Importeren en selecteer het bestand ca.cer.
• Selecteer Openen om het bestand direct te installeren.
• Ter controle vergelijk je de SHA-256-vingerafdruk in het grijze vak met de SHA-256-vingerafdruk die je in de command prompt ziet wanneer je de Abacus-server start.

Firefox

• Ga naar Instellingen → Privacy en Beveiliging. Helemaal onderaan de pagina selecteer je Geavanceerde instellingen.
• Onder Certificaten selecteer je Certificaten beheren. Selecteer Importeren… en selecteer het bestand ca.cer.
• Vink Deze CA vertrouwen voor het identificeren van websites aan.
• Selecteer Weergeven om de gegevens van het certificaat te bekijken in de browser.
• Ter controle vergelijk je de SHA-256-vingerafdruk met de SHA-256-vingerafdruk die je in de command prompt ziet wanneer je de Abacus-server start.
• Selecteer OK om het certificaat te importeren.

Starten met lege database

In de map met het installatiebestand maakt Abacus het databasebestand db.sqlite aan waarin alle verkiezings- en gebruikersgegevens worden opgeslagen. Gooi dit bestand weg als je deze gegevens wil verwijderen en Abacus wil starten met een lege database.

Op Windows in command prompt of op Linux in een terminal kun je ook de database resetten door Abacus te starten met het argument -r of --reset-database.

Help

Voor meer informatie over de argumenten bekijk je de helpfunctie via de commandline.

Op Linux gebruik je de volgende opdracht:

./path/to/binary/abacus-[OS-version] --help

En op Windows in command prompt:

path\to\binary\abacus-windows-[version].exe --help

Systeemvereisten

Hieronder vind je de systeemvereisten voor Abacus. Deze systeemvereisten en de aansluit- en gebruiksvoorschriften vind je ook in de Toolkit Verkiezingen gemeenteraadsverkiezingen 2026 op de website van de Kiesraad, die ook te gebruiken zijn voor de herindelingsverkiezing:

• Systeemvereisten OSV2020-Uitslagvaststelling
• Aansluit- en gebruiksvoorschriften Wet programmatuur verkiezingsuitslagen

Processortype

Windows/Linux:

• Intel Core i5-9400 / 2,9 GHz
• AMD Ryzen 5 3400G / 3,7 GHz
• Minimaal 4 rekenkernen

Besturingssysteem

Gebruik een recente en ondersteunde versie van:

• Windows 11, Windows server 2022
• Linux: Ubuntu 22.04 LTS

MacOS wordt niet ondersteund.

Systeemgeheugen

• Tot 10 stembureaus / 2 tot 4 invoerstations: 4 GB of beter
• Tussen 10 en 25 stembureaus / 4 tot 8 invoerstations: 6 GB of beter
• Tussen 26 en 100 stembureaus / 8 tot 15 invoerstations: 8 GB of beter
• Tussen 100 en 200 stembureaus / 15 tot 24 invoerstations: 12 GB of beter
• Meer dan 200 stembureaus / meer dan 25 invoerstations: 24 GB of beter

Vrije schijfruimte

10 GB vrije schijfruimte

Geen internet

Gebruik Abacus niet op een computer die verbonden is met het internet. Abacus geeft een foutmelding als een verbinding met internet wordt gedetecteerd.

Browserondersteuning

Hieronder staan de ondersteunde desktopbrowsers en versies. Mobiele browsers worden niet ondersteund.

Gebruik geen adblocker

Sommige adblockers in browsers kunnen een foutmelding in Abacus veroorzaken. Zet adblockers daarom uit of voeg Abacus toe aan de lijst met uitzonderingen in de adblocker.

Gebruik geen wachtwoordmanager

De computers waarop Abacus wordt geïnstalleerd zijn geen persoonlijke computers. Het is belangrijk dat wachtwoorden van Abacus niet worden opgeslagen op een plek die voor andere gebruikers ook bereikbaar is. Zorg er daarom voor dat je geen wachtwoordmanager gebruikt. Gebruik je een externe wachtwoordmanager, schakel die dan uit. In de browser zet je dit als volgt uit:

• Edge: selecteer de drie puntjes rechtsboven, selecteer Wachtwoorden en zet de optie Vragen om wachtwoorden en wachtwoordsleutels op te slaan uit.
• Chrome: selecteer de drie puntjes rechtsboven, selecteer Wachtwoorden en Automatisch invullen, selecteer Google Wachtwoordmanager en zet de optie Aanbieden om wachtwoorden op te slaan uit.
• Firefox: selecteer de drie streepjes rechtsboven, selecteer Instellingen, dan Privacy & Beveiliging en zet de optie Vragen om wachtwoorden op te slaan uit.

Inleiding

Abacus is ontwikkeld ter ondersteuning van het optellen van stembureautotalen en het vaststellen van de verkiezingsuitslag.

De software controleert de handmatige tellingen en telt per niveau de resultaten van de onderliggende niveaus bij elkaar op, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. Zodra bij het centraal stembureau alle totalen bij elkaar zijn opgeteld, berekent Abacus de zetelverdeling volgens de regels in de Kieswet. Abacus genereert ook de definitieve documenten van de zitting, die worden gedownload en op het overdrachtsplatform worden gezet.

In dit document vind je een handig overzicht van de sneltoetsen voor navigatie. Ook lees je hier wat je moet doen bij fouten en waarschuwingen en hoe je de invoer kunt pauzeren.

Invoeren en sneltoetsen

Met het toetsenbord kun je snel door de pagina’s heen navigeren. Hiervoor gebruik je de volgende sneltoetsen:

• Met tab ↹, pijl omlaag ↓ of enter ⏎ ga je naar het volgende veld.
• Vinkjes of keuzerondjes kun je met de spatiebalk aanzetten. Je zet een vinkje weer uit door nog een keer op de spatiebalk te drukken. Bij keuzerondjes druk je op pijl omlaag ↓ of pijl omhoog ↑ om je keuze te wijzigen.
• Met shift ⇧+tab ↹ of pijl omhoog ↑ ga je naar het vorige veld.
• Met shift ⇧+pijl omlaag ↓ ga je naar het laatste veld op de pagina. Dit is handig als je geen aantallen meer hoeft in te vullen bij kandidaten en direct het totaal wil invullen.
• Met de knop Volgende of met shift ⇧+enter ⏎ ga je naar de volgende pagina/lijst.

Tips:

• Je hoeft geen nullen in te voeren. Als je een veld leeg laat, wordt dat gezien als een nul. Je kunt direct met tab ↹ naar het volgende veld gaan.
• Op het proces-verbaal staan ook velden voor het subtotaal van elke kolom. Deze kun je negeren.

Fouten en waarschuwingen

Het kan zijn dat je een fout of waarschuwing krijgt tijdens de invoer of bij de stap Controleren en opslaan. Er wordt je dan gevraagd om te controleren op fouten. Bij waarschuwingen en fouten doe je het volgende:

Tijdens de invoer

• Controleer of je het papieren proces-verbaal goed hebt overgenomen en herstel eventueel je invoer. Abacus laat duidelijk zien welke velden je extra moet controleren.
• Let op: je mag het papieren proces-verbaal nooit aanpassen, ook niet als je fouten ziet. Neem de invoer precies over zoals het op het papier staat.
• Als alles klopt, vink je de optie Ik heb mijn invoer gecontroleerd met het papier en correct overgenomen aan en kun je doorgaan naar de volgende pagina.
• In het algemeen geldt: als je niet zeker weet wat je moet doen, overleg dan met je coördinator.

Bij Controleren en opslaan

• Controleer of je het papieren proces-verbaal goed hebt overgenomen en herstel eventueel je invoer. Met de link boven de waarschuwing of fout ga je naar de plek waar deze voorkomt, en Abacus laat duidelijk zien welke velden je extra moet controleren.
• Let op: je mag het papieren proces-verbaal nooit aanpassen, ook niet als je fouten ziet. Neem de invoer precies over zoals het op het papier staat.
• Klopt je invoer, maar is de fout of waarschuwing nog zichtbaar? Bespreek de fouten dan met je coördinator. Vink daarna de optie Ik heb de fouten besproken met de coördinator aan en selecteer Afronden.

Tweede invoer

Nadat de eerste invoer klaar is, doet een andere invoerder een tweede invoer. Dit gaat op dezelfde manier als de eerste invoer. Bij een tweede invoer zie je mogelijk extra waarschuwingen als jouw invoer verschilt met de eerste invoer. Deze los je ook op volgens de instructies hierboven.

Aan het einde van de invoer zie je de waarschuwingen en fouten nog een keer. Bespreek eerst de fouten met de coördinator. Als alles klopt zet je een vinkje bij Ik heb de fouten besproken met de coördinator en selecteer je Afronden.

Pauzeren of afbreken

Als je pauze neemt, selecteer dan rechtsboven Invoer afbreken en vervolgens Invoer bewaren. Na je pauze selecteer je onder Je hebt nog een openstaande invoer het stembureau en kun je doorgaan waar je gebleven was.

Als je de invoer wil afbreken en weggooien, bijvoorbeeld omdat je opnieuw wil beginnen, selecteer je rechtsboven Invoer afbreken en vervolgens Verwijder invoer.

Codes van fouten en waarschuwingen

Dit is een overzicht van de fouten en waarschuwingen die je kunt tegenkomen in Abacus en wat je kunt doen als invoerder en als coördinator.

Definities

Fout: Een fout wijst op een probleem in het papieren proces-verbaal. Dit probleem moet opgelost worden voordat een tweede invoerder aan de slag gaat. Als een proces-verbaal gecorrigeerd wordt, moet het proces-verbaal twee keer opnieuw ingevoerd worden.

Waarschuwing: Een waarschuwing wijst op een opmerkelijke uitkomst in het papieren proces-verbaal. De uitslag kan dan nog steeds correct zijn, maar het is wel goed om dit te onderzoeken.

Fouten

Validatieregels vragen de gebruiker de invoer extra te controleren en geven een foutmelding. De melding bestaat uit drie onderdelen:

• Een regel met de foutcode, de titel en een korte toelichting
• De melding die de invoerder krijgt
• De melding die de coördinator krijgt en wat de coördinator moet doen

Als er bij de foutmelding velden worden gemarkeerd, zie je in het overzicht ook welke velden dit zijn.

Waarschuwingen

Plausibiliteitschecks vragen de gebruiker de invoer extra te controleren en geven een waarschuwing.

De waarschuwing die wordt getoond bestaat uit dezelfde onderdelen als bij de validatieregels. Voor de invoerder is het handelingsperspectief voor alle plausibiliteitschecks als volgt:

• Heb je iets niet goed overgenomen? Herstel de fout en ga verder.
• Heb je alles gecontroleerd en komt je invoer overeen met het papier? Ga dan verder.

Voor de coördinator is er geen standaard handelingsperspectief. De specifieke handelingen staan in de onderstaande waarschuwingen.

Gemeentelijk stembureau - Centrale stemopneming (CSO)

Dit zijn alle foutmeldingen en waarschuwingen die je kunt tegenkomen tijdens de invoer voor het gemeentelijk stembureau in gemeentes met centrale stemopneming (CSO).

Fouten

F.101: Alleen bij extra onderzoek B1-1: één van beide vragen is beantwoord, en de andere niet

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Beide vragen moeten beantwoord ofwel overgeslagen zijn
Als er extra onderzoek is gedaan, moeten beide vragen beantwoord worden.
Als er geen extra onderzoek is gedaan, moeten deze vragen overgeslagen worden.

F.102: Alleen bij extra onderzoek B1-1: er zijn meerdere antwoorden gegeven op één van de vragen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Er mag maar één antwoord per vraag worden gegeven

F.111: Verschillen met telresultaten van het stembureau: één of beide vragen zijn niet beantwoord

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Bij beide vragen moet een antwoord gegeven worden

F.112: Verschillen met telresultaten van het stembureau: er zijn meerdere antwoorden per vraag gegeven

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Er mag maar één antwoord per vraag worden gegeven

F.201: Het aantal stempassen + volmachten is kleiner of groter dan het totaal aantal toegelaten kiezers

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: A en B tellen niet op tot D
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij D wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij D het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: A, B en D

F.202 (Als F.204 niet getoond wordt): E.1 t/m E.n tellen niet op naar E

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: De stemmen op lijsten tellen niet op tot E
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als de juiste getallen bij E en H worden ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij E en H de juiste getallen in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: E.1 t/m E.n en E

F.203 (Als F.204 niet getoond wordt): Het aantal stemmen op kandidaten + blanco stemmen + ongeldige stemmen is kleiner of groter dan het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: E, F en G tellen niet op tot H
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij H wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij H het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: E, F, G en H

F.204: De som van lijsttotalen (E.1 t/m E.n) is groter dan 0 en E is leeg of 0

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het totaal aantal stemmen op kandidaten is niet ingevuld
Controleer in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting) of er een onverklaard verschil opgelost wordt als de juiste getallen bij E en E.1 t/m E.n worden ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij E en E.1 t/m E.n de juiste getallen in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerd veld: E

F.301: Vergelijk D en H: het vakje D en H zijn gelijk is aangevinkt, maar D is niet gelijk aan H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: De getallen die zijn ingevuld bij D en H zijn niet gelijk

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of er een onverklaard verschil ontstaat.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Gemarkeerd veld: foutmelding op 3.3.1 “Vergelijk D en H”

F.302: Vergelijk D en H: het vakje H is groter dan D is aangevinkt, maar H is kleiner dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet groter dan D

Gemarkeerd veld: foutmelding op 3.3.1 “Vergelijk D en H”

F.303: Vergelijk D en H: het vakje H is kleiner dan D is aangevinkt, maar H is groter dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet kleiner dan D

Gemarkeerd veld: foutmelding op 3.3.1 “Vergelijk D en H”

F.304: Vergelijk D en H: er zijn meerdere vakjes aangevinkt of is geen enkel vakje aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben

Gemarkeerd veld: foutmelding op 3.3.1 “Vergelijk D en H”

F.305: Als D gelijk is aan H: I en/of J zijn ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer I en J
De getallen bij D en H zijn gelijk. Er zijn geen stemmen meer of minder geteld.

• Herstel de fout door op papier I en/of J leeg te (laten) maken.

Gemarkeerd veld: I en/of J (als ingevuld)

F.306: Als H groter is dan D: I is kleiner of groter dan H - D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal méér getelde stemmen (I)

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Gemarkeerd veld: I

F.307: Als H groter is dan D: J is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Herstel de fout door op papier het verschil op de juiste plek in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Gemarkeerd veld: I, J

F.308: Als H kleiner is dan D: J is kleiner of groter dan D - H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal minder getelde stemmen (J)

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Gemarkeerd veld: J

F.309: Als H kleiner is dan D: I is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Herstel de fout door op papier het verschil op de juiste plek in te (laten) vullen.
• Controleer ook of het verschil nog volledig verklaard is.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Gemarkeerd veld: I, J

F.310: D is kleiner of groter dan H en bij de verklaring voor het verschil is niks aangevinkt of zijn ‘ja’ en ‘nee’ aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben

Gemarkeerd veld: foutmelding op 3.3.2

F.401: Er zijn stemmen op kandidaten (of het lijsttotaal van corresponderende E.n is groter dan 0) en het totaal aantal stemmen op een lijst is leeg of 0

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst. Is dit veld op het papieren proces-verbaal ook leeg? Dan kan je verdergaan

Coördinator: Het totaal van de lijst is niet ingevuld
Controleer of het proces-verbaal tijdens het telproces volledig is ingevuld (controleer ook E.{x} in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting)).
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil wegneemt in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting).

• Zo ja: corrigeer de optelfout op het papieren proces-verbaal.
• Zo nee: onderzoek wat er fout is gegaan en tel zo nodig de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: totaal van de lijst

F.402 (als F.401 niet getoond wordt): het totaal aantal stemmen op een lijst is kleiner of groter dan de som van het aantal stemmen op de kandidaten van die lijst

Invoerder: Controleer ingevoerde aantallen
De opgetelde stemmen op de kandidaten en het ingevoerde totaal zijn niet gelijk.

Coördinator: De stemmen op kandidaten tellen niet op tot het lijsttotaal
Controleer of het proces-verbaal tijdens het telproces volledig is ingevuld.
Reken de optelling in het papieren proces-verbaal na.
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil wegneemt in rubriek 3.3 (eerste zitting) of 2.3 (volgende zitting).

• Zo ja: corrigeer de optelfout op het papieren proces-verbaal.
• Zo nee: onderzoek wat er fout is gegaan en tel zo nodig de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.403 (als F.401 niet getoond wordt): het totaal aantal stemmen op een lijst komt niet overeen met het lijsttotaal van de corresponderende E.x

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst
Als het totaal overeenkomt met het papieren proces-verbaal, controleer dan ook de waarde bij E.{x} bij Aantal kiezers en stemmen.

Coördinator: Controleer het totaal van de lijst en E.{x} in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting)

• Controleer wat er fout is gegaan in rubriek 3.2 (eerste zitting) of 2.2 (volgende zitting) en herstel de fout.
• Pas zo nodig rubriek 3.3.2 (eerste zitting) of 2.3.2 (volgende zitting) aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Gemarkeerde velden: totaal van de lijst

Waarschuwingen

W.001: Bij tweede invoer: niet alle ingevoerde waardes van de tweede invoer zijn gelijk aan die van de eerste invoer

Invoerder: Extra controle nodig
De gemarkeerde velden zijn anders dan in de eerste invoer.

Coördinator: W.001 is er alleen voor invoerders
Voor de coördinator hebben we het scherm ‘verschillen oplossen’.

Gemarkeerde velden: alle velden met een verschil

W.201: Het aantal blanco stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het aantal blanco stemmen (F) is erg hoog

• Hertel de blanco stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

Gemarkeerd veld: F

W.202: Het aantal ongeldige stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het aantal ongeldige stemmen (G) is erg hoog

• Hertel de ongeldige stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

Gemarkeerd veld: G

W.203: Het verschil tussen het totaal aantal toegelaten kiezers en het totaal aantal uitgebrachte stemmen is groter dan of gelijk aan 2% en groter dan of gelijk aan 15

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Groot verschil tussen D en H
Er is een groot verschil tussen het aantal toegelaten kiezers (D) en het aantal uitgebrachte stemmen (H).

• Tel het stembureau in zijn geheel nogmaals. Dit hoeft niet als er al twee keer geteld is met precies dezelfde uitkomst per lijst.
• Verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) zo goed mogelijk wat de oorzaak van de opmerkelijke uitkomst is.
• Schrijf ook op welke stappen het GSB heeft gezet om deze te hertellen en onderzoeken.

Gemarkeerde velden: D en H

W.204: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen is leeg of 0

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen (H) is nul
Controleer of het stembureau is opgenomen in de vóór de verkiezing gepubliceerde lijst.

• Zo ja: verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) waarom in dit stembureau geen stemmen zijn uitgebracht.
• Zo nee: verwijder het stembureau uit Abacus. Het proces-verbaal moet niet ingevoerd worden.

Gemarkeerd veld: H

Gemeentelijk stembureau - Decentrale stemopneming (DSO)

Dit zijn alle foutmeldingen en waarschuwingen tijdens de invoer voor het gemeentelijk stembureau in gemeentes met decentrale stemopneming (DSO).

Fouten

F.121: Over het proces-verbaal: niet alle vragen bij ‘Over het proces-verbaal’ zijn beantwoord

Invoerder: Controleer je antwoorden

• Beantwoord de vragen over het papieren proces-verbaal.
• Overleg met de coördinator als je twijfelt.

Coördinator: Er is niet correct aangegeven welke documenten zijn ingevoerd

• Bekijk welke documenten aanwezig zijn.
• Geef daarna de invoer terug aan de invoerder zodat deze vraag opnieuw beantwoord kan worden.

F.122: Over het proces-verbaal: de combinatie van antwoorden is ongeldig (er is wel een corrigendum, maar geen inlegvel)

Invoerder: Het inlegvel ontbreekt, maar hoort wel aanwezig te zijn

• Overleg met de coördinator over het ontbrekende inlegvel.

Coördinator: Het inlegvel ontbreekt, maar hoort wel aanwezig te zijn

• Zorg dat een correct ingevuld inlegvel wordt toegevoegd.
• Geef daarna de invoer terug aan de invoerder zodat deze vraag opnieuw beantwoord kan worden.

F.131: Controles en correcties: er zijn geen vinkjes gezet bij de eerste twee vragen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: De vragen op het inlegvel zijn niet volledig beantwoord

• Zorg dat het inlegvel volledig is ingevuld.
• Geef daarna de invoer terug aan de invoerder zodat deze vraag opnieuw beantwoord kan worden.

F.132: Controles en correcties: de set documenten is ongeldig (de vraag ‘Zijn er gecorrigeerde telresultaten?’ is beantwoord met ‘Nee’)

Invoerder: Controleer je antwoorden
Er is een corrigendum, maar er zijn volgens de antwoorden op het inlegvel ‘controles en correcties’ geen gecorrigeerde telresultaten.

• Overleg met de coördinator.

Coördinator: Onterecht corrigendum?
Er is een corrigendum, maar er zijn volgens de antwoorden op het inlegvel ‘controles en correcties’ geen gecorrigeerde telresultaten.

• Als er geen gecorrigeerde telresultaten zijn, dan hoort er ook geen corrigendum te zijn.
• Verwijder het corrigendum, of geef op het inlegvel aan dat er wel gecorrigeerde telresultaten zijn.
• Geef daarna de invoer terug aan de invoerder.

F.133: Controles en correcties: er is een ongeldig antwoord gegevens in de eerste zitting (de vraag ‘Op verzoek van het centraal stembureau’ is ingevuld)

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Tijdens de eerste zitting kan er nog geen verzoek van het centraal stembureau zijn

• Herstel de fout door op papier de juiste optie(s) aan te (laten) vinken.

F.134: Controles en correcties: er is meer dan 1 antwoord gegeven op de vraag ‘Zijn er gecorrigeerde telresultaten?’

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Er mag maar 1 antwoord per vraag worden gegeven

• Herstel de fout door op papier de juiste optie(s) aan te (laten) vinken.

F.201: Het aantal stempassen + volmachten is kleiner of groter dan het totaal aantal toegelaten kiezers

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: A en B tellen niet op tot D
Controleer in rubriek 2.3 of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij D wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij D het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: A, B en D

F.202 (Als F.204 niet getoond wordt): E.1 t/m E.n tellen niet op naar E

Invoerder Controleer je antwoorden

Coördinator: De stemmen op lijsten tellen niet op tot E
Controleer in rubriek 2.3 of er een onverklaard verschil opgelost wordt als de juiste getallen bij E en H worden ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij E en H de juiste getallen in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: E.1 t/m E.n en E

F.203 (Als F.204 niet getoond wordt): Het aantal stemmen op kandidaten + blanco stemmen + ongeldige stemmen is kleiner of groter dan het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: E, F en G tellen niet op tot H
Controleer in rubriek 2.3 of er een onverklaard verschil opgelost wordt als het juiste getal bij H wordt ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij H het juiste getal in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: E, F, G en H

F.204: De som van lijsttotalen (E.1 t/m E.n) is groter dan 0 en E is leeg of 0

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het totaal aantal stemmen op kandidaten is niet ingevuld
Controleer in rubriek 2.3 of er een onverklaard verschil opgelost wordt als de juiste getallen bij E en E.1 t/m E.n worden ingevuld.

• Zo ja: herstel op papier de optelfout door bij E en E.1 t/m E.n de juiste getallen in te vullen.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerd veld: E

F.301: Vergelijk D en H: het vakje D en H zijn gelijk is aangevinkt, maar D is niet gelijk aan H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: De getallen die zijn ingevuld bij D en H zijn niet gelijk

• Herstel de fout door op papier het juiste getal in te (laten) vullen.
• Controleer ook of er een onverklaard verschil ontstaat.
• Pas zo nodig rubriek 2.3.2 aan, en volg de instructies over hertellen die daar staan.

Gemarkeerd veld: foutmelding op 2.3.1 “Vergelijk D en H”

F.302: Vergelijk D en H: het vakje H is groter dan D is aangevinkt, maar H is kleiner dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet groter dan D

• Maak een corrigendum waarin de juiste optie geselecteerd wordt.

Gemarkeerd veld: foutmelding op 2.3.1 “Vergelijk D en H”

F.303: Vergelijk D en H: het vakje H is kleiner dan D is aangevinkt, maar H is groter dan of gelijk aan D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het getal dat is ingevuld bij H is niet kleiner dan D

• Maak een corrigendum waarin de juiste optie geselecteerd wordt.

Gemarkeerd veld: foutmelding op 2.3.1 “Vergelijk D en H”

F.304: Vergelijk D en H: er zijn meerdere vakjes aangevinkt of is geen enkel vakje aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben
Is op het proces-verbaal duidelijk aangegeven welk van de opties bedoeld is?

• Zo ja: laat dat dan overnemen in Abacus.
• Zo nee: maak een corrigendum waarin de juiste optie geselecteerd wordt.

Gemarkeerd veld: foutmelding op 2.3.1 “Vergelijk D en H”

F.305: Als D gelijk is aan H: I en/of J zijn ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer I en J
De getallen bij D en H zijn gelijk. Er zijn geen stemmen meer of minder geteld.

• Corrigeer de rekenfout door een corrigendum te (laten) maken waarop I en/of J leeg zijn.
• Kijk ook of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil introduceert (zie 2.3.2).
• Hertel dan de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers. Hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.
• Vul nieuwe telresultaten op het corrigendum in.

Gemarkeerd veld: I en/of J (als ingevuld)

F.306: Als H groter is dan D: I is kleiner of groter dan H - D

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal méér getelde stemmen (I)

• Corrigeer de rekenfout in een corrigendum.
• Kijk ook of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil introduceert (zie 2.3.2).
• Hertel dan de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers. Hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.
• Vul nieuwe telresultaten op het corrigendum in.

Gemarkeerd veld: I

F.307: Als H groter is dan D: J is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Corrigeer de rekenfout in een corrigendum.
• Kijk ook of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil introduceert (zie 2.3.2).
• Hertel dan de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers. Hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.
• Vul nieuwe telresultaten op het corrigendum in.

Gemarkeerd veld: I, J

F.308: Als H kleiner is dan D: J is kleiner of groter dan D - H

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer aantal minder getelde stemmen (J)

• Corrigeer de rekenfout in een corrigendum.
• Kijk ook of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil introduceert (zie 2.3.2).
• Hertel dan de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers. Hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.
• Vul nieuwe telresultaten op het corrigendum in.

Gemarkeerd veld: J

F.309: Als H kleiner is dan D: I is ingevuld

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Controleer of I en J verwisseld zijn

• Corrigeer de rekenfout in een corrigendum.
• Kijk ook of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil introduceert (zie 2.3.2).
• Hertel dan de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers. Hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.
• Vul nieuwe telresultaten op het corrigendum in.

Gemarkeerd veld: I, J

F.310: D is kleiner of groter dan H en bij de verklaring voor het verschil is niks aangevinkt of zijn ‘ja’ en ‘nee’ aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Deze vraag moet precies één antwoord hebben

Gemarkeerd veld: foutmelding op 2.3.2

F.311: Bij 2.3.2 (verklaring voor verschil) is ‘Nee’ aangevinkt en bij de stap ‘Controles en correcties’ is ‘vanwege een onverklaard verschil’ niet aangevinkt

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Hertel onverklaard verschil
Er is een onverklaard verschil dat herteld moet worden.

• Hertel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers. Hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.
• Vul nieuwe telresultaten op een corrigendum in.
• Is er al herteld? Zorg dan dat het inlegvel ‘controles en correcties’ wordt ingevuld en toegevoegd aan het proces-verbaal van het stembureau.

Gemarkeerd veld: foutmelding op 2.3.2

F.401: Er zijn stemmen op kandidaten (of het lijsttotaal van corresponderende E.n is groter dan 0) en het totaal aantal stemmen op een lijst is leeg of 0

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst. Is dit veld op het papieren proces-verbaal ook leeg? Dan kan je verdergaan

Coördinator: Het totaal van de lijst is niet ingevuld
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil in rubriek 2.3 wegneemt.

• Zo ja: maak een corrigendum en corrigeer daarin de optelfout. Corrigeer ook rubriek 2.3 in het corrigendum.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: totaal van de lijst

F.402 (als F.401 niet getoond wordt): het totaal aantal stemmen op een lijst is kleiner of groter dan de som van het aantal stemmen op de kandidaten van die lijst

Invoerder: Controleer ingevoerde aantallen
De opgetelde stemmen op de kandidaten en het ingevoerde totaal zijn niet gelijk.

Coördinator: De stemmen op kandidaten tellen niet op tot het lijsttotaal
Reken de optelling in het papieren proces-verbaal na.
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil in rubriek 2.3 wegneemt.

• Zo ja: maak een corrigendum en corrigeer daarin de optelfout. Corrigeer ook rubriek 2.3 in het corrigendum.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

F.403 (als F.401 niet getoond wordt): het totaal aantal stemmen op een lijst komt niet overeen met het lijsttotaal van de corresponderende E.x

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst
Als het totaal overeenkomt met het papieren proces-verbaal, controleer dan ook de waarde bij E.{x} bij Aantal kiezers en stemmen.

Coördinator: Controleer het totaal van de lijst en E.{x} in rubriek 2.2
Kijk of het corrigeren van de fout een onverklaard verschil in rubriek 2.3 wegneemt.

• Zo ja: maak een corrigendum en corrigeer daarin de optelfout. Corrigeer ook rubriek 2.3 in het corrigendum.
• Zo nee: tel de stembiljetten en het aantal toegelaten kiezers opnieuw. Begin bij deze lijst, en hertel tot de fout gevonden is, of alles één keer herteld is.

Gemarkeerde velden: totaal van de lijst

Waarschuwingen

W.001: Bij tweede invoer: niet alle ingevoerde waardes van de tweede invoer zijn gelijk aan die van de eerste invoer

Invoerder: Extra controle nodig
De gemarkeerde velden zijn anders dan in de eerste invoer.

Coördinator: W.001 is er alleen voor invoerders
Voor de coördinator hebben we het scherm ‘verschillen oplossen’.

Gemarkeerde velden: alle velden met een verschil

W.201: Het aantal blanco stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het aantal blanco stemmen (F) is erg hoog

• Hertel de blanco stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

Gemarkeerd veld: F

W.202: Het aantal ongeldige stemmen is groter dan of gelijk aan 3% van het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het aantal ongeldige stemmen (G) is erg hoog

• Hertel de ongeldige stemmen of geef een verklaring voor het hoge aantal.
• Geef in elk geval aan wat je hebt gedaan in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2).

Gemarkeerd veld: G

W.203: Het verschil tussen het totaal aantal toegelaten kiezers en het totaal aantal uitgebrachte stemmen is groter dan of gelijk aan 2% en groter dan of gelijk aan 15

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Groot verschil tussen D en H
Er is een groot verschil tussen het aantal toegelaten kiezers (D) en het aantal uitgebrachte stemmen (H).

• Tel het stembureau in zijn geheel nogmaals. Dit hoeft niet als er al twee keer geteld is met precies dezelfde uitkomst per lijst.
• Verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) zo goed mogelijk wat de oorzaak van de opmerkelijke uitkomst is.
• Schrijf ook op welke stappen het GSB heeft gezet om deze te hertellen en onderzoeken.

Gemarkeerde velden: D en H

W.204: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen is leeg of 0

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen (H) is nul
Controleer of het stembureau is opgenomen in de vóór de verkiezing gepubliceerde lijst.

• Zo ja: verklaar in het proces-verbaal van het GSB (rubriek 1.2) waarom in dit stembureau geen stemmen zijn uitgebracht.
• Zo nee: verwijder het stembureau uit Abacus. Het proces-verbaal moet niet ingevoerd worden.

Gemarkeerd veld: H

Foutcodes CSB

Dit zijn alle foutmeldingen en waarschuwingen die je kunt tegenkomen tijdens de invoer voor het centraal stembureau.

Fouten

F.201: Het aantal stempassen + volmachten is kleiner of groter dan het totaal aantal toegelaten kiezers

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: A en B tellen niet op tot D
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerde velden: A, B en D

F.202 (Als F.204 niet getoond wordt): E.1 t/m E.n tellen niet op naar E

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: De stemmen op lijsten tellen niet op tot E
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerde velden: E.1 t/m E.n en E

F.203 (Als F.204 niet getoond wordt): Het aantal stemmen op kandidaten + blanco stemmen + ongeldige stemmen is kleiner of groter dan het totaal aantal uitgebrachte stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: E, F en G tellen niet op tot H
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerde velden: E, F, G en H

F.204: De som van lijsttotalen (E.1 t/m E.n) is groter dan 0 en E is leeg of 0

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het totaal aantal stemmen op kandidaten is niet ingevuld
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerd veld: E

F.312: Het totaal aantal kiezers is groter of kleiner dan het totaal aantal uitgebrachte stemmen - meer getelde stemmen + minder getelde stemmen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: D is niet gelijk aan H min I plus J
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerde velden: I en J

F.401: Er zijn stemmen op kandidaten (of het lijsttotaal van corresponderende E.n is groter dan 0) en het totaal aantal stemmen op een lijst is leeg of 0

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst. Is dit veld op het papieren proces-verbaal ook leeg? Dan kan je verdergaan

Coördinator: Het totaal van de lijst is niet ingevuld
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerde velden: totaal van de lijst

F.402 (als F.401 niet getoond wordt): het totaal aantal stemmen op een lijst is kleiner of groter dan de som van het aantal stemmen op de kandidaten van die lijst

Invoerder: Controleer ingevoerde aantallen
De opgetelde stemmen op de kandidaten en het ingevoerde totaal zijn niet gelijk.

Coördinator: De stemmen op kandidaten tellen niet op tot het lijsttotaal
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

F.403 (als F.401 niet getoond wordt): het totaal aantal stemmen op een lijst komt niet overeen met het lijsttotaal van de corresponderende E.x

Invoerder: Controleer het totaal van de lijst
Als het totaal overeenkomt met het papieren proces-verbaal, controleer dan ook de waarde bij E.{x} bij Aantal kiezers en stemmen.

Coördinator: Controleer het totaal van de lijst en E.{x} in rubriek 2.2
Je kan niet verder met dit proces-verbaal. Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerde velden: totaal van de lijst

Waarschuwingen

W.001: Bij tweede invoer: niet alle ingevoerde waardes van de tweede invoer zijn gelijk aan die van de eerste invoer

Invoerder: Extra controle nodig
De gemarkeerde velden zijn anders dan in de eerste invoer.

Coördinator: W.001 is er alleen voor invoerders
Voor de coördinator hebben we het scherm ‘verschillen oplossen’.

Gemarkeerde velden: alle velden met een verschil

W.204: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen is leeg of 0

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het totaal aantal uitgebrachte stemmen (H) is nul
Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerd veld: H

W.205: Het aantal kiesgerechtigden is leeg of 0

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het aantal kiesgerechtigden (Z) is niet ingevuld
Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerd veld: Z

W.206 (als W.205 niet getoond wordt): Het aantal kiesgerechtigden is kleiner dan het aantal stempassen

Invoerder: Controleer je antwoorden

Coördinator: Het aantal kiesgerechtigden (Z) is kleiner dan het aantal stempassen (A)
Controleer of er iets is misgegaan bij het opmaken of overdragen van het proces-verbaal van het onderliggende niveau.
Blijft de fout? Overleg dan met het CSB over de vervolgstappen.

Gemarkeerd veld: Z

Inleiding

Abacus is ontwikkeld ter ondersteuning van het optellen van stembureautotalen en het vaststellen van de verkiezingsuitslag.

De software controleert de handmatige tellingen en telt per niveau de resultaten van de onderliggende niveaus bij elkaar op, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. Zodra bij het centraal stembureau alle totalen bij elkaar zijn opgeteld, berekent Abacus de zetelverdeling volgens de regels in de Kieswet. Abacus genereert ook de definitieve documenten van de zitting, die worden gedownload en op het overdrachtsplatform gezet.

In dit document leggen we uit hoe je Abacus gebruikt als beheerder.

Wat doe je als beheerder?

Na de installatie van Abacus kun je verkiezingen toevoegen en beheren. Ook zorg je dat de stembureaus overeenkomen met de stembureaulijst die voorafgaand aan de verkiezingen is gepubliceerd. Tot slot maak je gebruikers aan en kun je ze wijzigen als dit nodig is.

Let op

• Zet adblockers uit of voeg Abacus toe aan de lijst met uitzonderingen in de adblocker.
• Zorg ervoor dat je geen wachtwoordmanager gebruikt.

Problemen oplossen

Bekende problemen en de oplossingen hiervoor vind je in het hoofdstuk Problemen oplossen - Beheerder in de introductie.

Account voor beheerder aanmaken

Wanneer je Abacus voor de eerste keer start, is de applicatie leeg. Je begint met het aanmaken van een beheerdersaccount.

Vul je naam en een gebruikersnaam in, kies een wachtwoord en sla dit op. Nu kun je direct inloggen met de aangemaakte gegevens.

Voordat je verdergaat met het toevoegen van een verkiezing kan het handig zijn om eerst een tweede beheerder aan te maken. Kijk hiervoor bij Gebruikers beheren.

Verkiezing toevoegen en beheren

Nu kun je een verkiezing toevoegen. Abacus leidt je door een wizard waarin je de bestanden toevoegt en aanvullende gegevens invult.

Benodigdheden

Verzamel de gegevens die je nodig hebt om een verkiezing toe te voegen.

• Zorg dat je de EML-bestanden met de verkiezingsdefinitie (EML 110a) en kandidatenlijsten (EML 230b) hebt.
• Voor het gemeentelijk stembureau gebruik je (optioneel) ook het EML-bestand met de stembureaus (EML 110b). Dit bestand wordt gegenereerd door de gemeente.
• Als het aantal kiesgerechtigden in de gemeente niet in de EML 110b staat, zorg dan ook dat je dit aantal weet te vinden.

Verkiezing toevoegen

Wanneer je bent ingelogd in je account, kun je direct een verkiezing toevoegen. Als er al een verkiezing is en je nog een verkiezing wilt toevoegen, doe je dit via Verkiezingen beheren in het hoofdmenu. Vervolgens voeg je de verkiezing toe volgens de onderstaande stappen.

1. Voeg de verkiezingsdefinitie toe. Je ziet nu de digitale vingerafdruk (de hashcode) die bij het bestand hoort, waarvan twee delen zijn afgeschermd. Voer de ontbrekende delen van de digitale vingerafdruk in. Het aparte TXT-bestand met de volledige digitale vingerafdruk staat in hetzelfde ZIP-bestand als de verkiezingsdefinitie.
2. Geef aan voor welk type stembureau je Abacus wil gebruiken: het gemeentelijk stembureau (GSB) of het centraal stembureau (CSB). Voor elk stembureauniveau maak je een aparte verkiezing aan.
3. Voeg de kandidatenlijsten toe. Net zoals bij de verkiezingsdefinitie voer je de ontbrekende delen van de digitale vingerafdruk in. De digitale vingerafdruk (hashcode) van het EML-bestand met de kandidatenlijsten (EML 230b) vind je in het document OSV_3-7 dat je downloadt uit OSV2020-KS.

Let op
Als je een verkiezing toevoegt voor het gemeentelijk stembureau, ga je door naar de volgende stap. Als je een verkiezing toevoegt voor het centraal stembureau kun je de verkiezing direct opslaan.

Bij een verkiezing voor het centraal stembureau zie je aan de linkerkant van het scherm niet alle stappen, maar alleen de stappen die relevant zijn voor het centraal stembureau.

4. Als je een EML-bestand met de stembureaus (EML 110b) hebt, voeg je die toe. Je kunt deze stap ook overslaan en de stembureaus later toevoegen.
5. Kies het type stemopneming: centrale stemopneming (CSO) of decentrale stemopneming (DSO).
6. Voer het aantal kiesgerechtigden in. Mogelijk is dit aantal al ingelezen uit het EML-bestand met de stembureaus (EML 110b).

Tot slot controleer je de gegevens en sla je de verkiezing op.

Let op
Let op: zorg ervoor dat het aantal kiesgerechtigden juist is ingevuld voordat de coördinator de zitting begint. Na het openen van de zitting kan dit aantal niet meer worden gewijzigd.

Stembureaus beheren (gemeentelijk stembureau)

Wanneer je een verkiezing toevoegt voor het gemeentelijk stembureau zorg je ervoor dat de lijst met stembureaus correct is, zodat de stembureaus in Abacus overeenkomen met de stembureaulijst die voorafgaand aan de verkiezingen is gepubliceerd. Hieronder lees je hoe je stembureaus toevoegt, wijzigt en verwijdert.

Stembureaus toevoegen

Als je een EML-bestand met stembureaus (EML 110b) hebt en dit nog niet hebt toegevoegd tijdens het toevoegen van de verkiezing, kun je dit nu importeren. Je kunt stembureaus ook handmatig toevoegen, aanpassen en verwijderen.

Let op
Een bestand importeren is niet meer mogelijk als er al stembureaus aanwezig zijn.

Als je een stembureau handmatig invult, voer je de gegevens van het stembureau in en geef je aan welke soort stembureau het is. Als het aantal kiesgerechtigden van het stembureau bekend is, kun je dit invullen, maar dat hoeft niet.

Stembureau wijzigen of verwijderen

In het menu met stembureaus kun je stembureaus ook wijzigen of verwijderen. Klik op het stembureau en wijzig de gegevens, of verwijder het stembureau met de rode knop onderaan het scherm.

Let op
Als de invoerfase al is gestart, kun je de stembureaus niet meer wijzigen. Alleen een coördinator kan de lijst met stembureaus dan nog bewerken.

Gebruikers beheren

Naast het toevoegen van de verkiezing en stembureaus voeg je ook (andere) beheerders, coördinators en invoerders toe. Kies hiervoor in het hoofdmenu Gebruikers beheren.

• Eerst selecteer je de rol van de nieuwe gebruiker: Beheerder, Coördinator of Invoerder. Dit kun je later niet meer aanpassen.
• Selecteer het type stembureau waarvoor de gebruiker een rol krijgt: gemeentelijk stembureau (GSB) of centraal stembureau (CSB).
• Als de gebruiker een invoerder is, selecteer je eerst of het account op naam staat of anoniem is. Voor een anoniem account moet de gebruiker bij de eerste keer inloggen de volledige naam invoeren.
• Voer de gebruikersnaam, de volledige naam (behalve bij een anonieme invoerder) en een tijdelijk wachtwoord in. Bij de eerste keer inloggen moet de gebruiker het wachtwoord wijzigen.

Gebruiker wijzigen of verwijderen

In hetzelfde menu kun je gebruikers ook wijzigen of verwijderen. Klik op de gebruiker en wijzig de gegevens of reset het wachtwoord. Je kunt de gebruiker ook verwijderen met de rode knop onderaan het scherm. De gebruikersnaam en de rol kunnen niet gewijzigd worden.

Back-ups van de database

Abacus biedt de mogelijkheid om back-ups te maken van de database. Hiermee kun je dataverlies voorkomen.

Back-up maken

• Ga in het hoofdmenu naar Back-ups en maak een back-up.

Op Windows wordt de back-up opgeslagen in de map backups in de installatiemap van Abacus. Op het bureaublad vind je een snelkoppeling naar de back-uplocatie.

Op Linux wordt de back-up opgeslagen in de map backups die wordt aangemaakt in de huidige werkdirectory van Abacus. Als je het servicebestand gebruikt is dat meestal dit pad:

/var/lib/abacus

Back-up terugzetten

Als je de bestanden weer nodig hebt, kun je ze vanuit de back-uplocatie weer kopiëren naar de installatiemap.

• Let erop dat er geen gebruikers ingelogd zijn en zorg dat Abacus is gestopt.
• Ga naar de installatiemap en wijzig de naam van het databasebestand db.sqlite naar db.sqlite.oud.
• Gebruik de snelkoppeling op het bureaublad om de back-uplocatie te openen.
• Back-upbestanden hebben de naam db_backup_[datum-tijd].sqlite. Kopieer het back-upbestand dat je wil terugzetten naar de installatiemap.
• Wijzig de naam van het back-upbestand naar db.sqlite.

Daarna kun je Abacus weer starten en verdergaan met de invoer.

Activiteitenlog

In het activiteitenlog kun je zien welke gebruikers zijn ingelogd en uitgelogd en welke activiteiten ze hebben uitgevoerd. Dit kan handig zijn als je wil nagaan wat er met een bepaalde invoer gebeurd is.

Omdat het activiteitenlog groot en moeilijk doorzoekbaar kan zijn, kun je filters gebruiken. Je kunt het log filteren op datum/tijd, type, gebruiker en gebeurtenis.

Inleiding

Abacus is ontwikkeld ter ondersteuning van het optellen van stembureautotalen en het vaststellen van de verkiezingsuitslag.

De software controleert de handmatige tellingen om tel- en schrijffouten te detecteren en telt per niveau de resultaten van de onderliggende niveaus bij elkaar op. Zodra bij het centraal stembureau alle totalen bij elkaar zijn opgeteld, berekent Abacus de zetelverdeling volgens de regels in de Kieswet. Abacus genereert ook de definitieve documenten van de zitting, die worden gedownload en op het overdrachtsplatform worden gezet.

In dit document leggen we uit hoe je Abacus gebruikt als coördinator bij het gemeentelijk stembureau.

Wat doe je als coördinator?

Na het tellen van de stemmen wordt voor elk stembureau een proces-verbaal ingevuld. De invoerders nemen de cijfers van de processen-verbaal over in Abacus. Als coördinator begeleid je de invoerders en help je waar mogelijk bij het oplossen van waarschuwingen, fouten en andere problemen bij de invoer.

Wanneer alle invoerders klaar zijn, rond je de invoerfase af en kun je het proces-verbaal samen met het EML-telbestand downloaden.

Als het centraal stembureau hier opdracht toe geeft, voeg je een nieuwe zitting toe en voer je de bevindingen van de onderzoeken in. Als er naar aanleiding van een onderzoek gecorrigeerde telresultaten zijn, zorg je dat het corrigendum twee keer wordt ingevoerd door twee verschillende invoerders. Deze zitting rond je op dezelfde manier af als de eerste zitting.

Problemen oplossen

Bekende problemen en de oplossingen hiervoor vind je in het hoofdstuk Problemen oplossen - Coördinator in de introductie.

Inloggen en account instellen

Je krijgt inloginstructies van je beheerder. Als je al eerder ingelogd hebt, gebruik je het door jou ingestelde wachtwoord. Weet je je wachtwoord niet meer? Dan kan de beheerder je wachtwoord resetten.

Wanneer je voor de eerste keer inlogt, stel je je account eerst in voor gebruik. Voer je naam in als er nog geen naam staat, of wijzig je naam als die onjuist is. Kies vervolgens een nieuw wachtwoord en vul dit twee keer in.

Zitting voorbereiden

Mogelijk moet je nog wat voorbereidingen treffen voordat de invoerfase van de zitting kan beginnen. Zo controleer je of de gegevens van de zitting kloppen, kun je gebruikers beheren en processen-verbaal afdrukken.

In het menu selecteer je de verkiezing. Je ziet dan een overzicht van de zitting en de status van de invoer.

Benodigdheden

• Zorg dat je het aantal kiesgerechtigden weet als dit aantal nog niet (juist) is ingevoerd.
• Zorg dat je de lijst met stembureaus hebt als die nog niet is toegevoegd, of zorg dat je de juiste gegevens hebt zodat je stembureaus handmatig kunt toevoegen of wijzigen.

Aantal kiesgerechtigden wijzigen

Als het aantal kiesgerechtigden niet klopt of niet is ingevuld, kun je dit in het overzicht van de verkiezing wijzigen. Klik op de rij met kiesgerechtigden, wijzig het aantal en sla de wijziging op.

Let op
Zorg ervoor dat het aantal kiesgerechtigden correct is ingevuld voordat je de invoerfase begint. Na het starten van de invoer kan dit aantal niet meer worden gewijzigd.

Gebruikers beheren

Als coördinator kun je gebruikers toevoegen, wijzigen of verwijderen. Kies hiervoor in het hoofdmenu Gebruikers beheren.

• Wanneer je een account toevoegt, selecteer je eerst of het account op naam staat of anoniem is. Voor een anoniem account moet de gebruiker bij de eerste keer inloggen de volledige naam invoeren.
• Voer de gebruikersnaam, de volledige naam (behalve bij een anonieme invoerder) en een tijdelijk wachtwoord in. Bij de eerste keer inloggen moet de gebruiker het wachtwoord wijzigen.

Let op
Je kunt alleen invoerders beheren. Alleen een beheerder kan ook accounts met de rol van beheerder of coördinator beheren.

Gebruiker wijzigen of verwijderen

In hetzelfde menu kun je gebruikers ook wijzigen of verwijderen. Klik op de gebruiker en wijzig de gegevens of reset het wachtwoord. Je kunt de gebruiker ook verwijderen met de rode knop onderaan het scherm. De gebruikersnaam en de rol kunnen niet gewijzigd worden.

Stembureaus beheren

Als coördinator zorg je ervoor dat de lijst met stembureaus correct is, zodat de stembureaus in Abacus overeenkomen met de stembureaulijst die voorafgaand aan de verkiezingen is gepubliceerd. Hieronder lees je hoe je stembureaus toevoegt, wijzigt en verwijdert.

Let op
De stembureaus in Abacus moeten overeenkomen met de voor de verkiezing gepubliceerde lijst. Als er afwijkingen zijn, moeten deze worden opgenomen in het proces-verbaal.

Stembureaus toevoegen

Als de beheerder de stembureaus nog niet heeft toegevoegd, doe je dit zelf. Je ziet dan een melding en de invoerfase kan nog niet worden gestart. Klik op de melding om de stembureaus toe te voegen.

Als je een EML-bestand met stembureaus (EML 110b) hebt, kun je dit direct importeren. Je kunt stembureaus ook handmatig toevoegen, aanpassen en verwijderen.

Let op
Een bestand importeren is niet meer mogelijk als er al stembureaus aanwezig zijn.

Als je een stembureau handmatig invult, voer je de gegevens van het stembureau in en geef je aan welke soort stembureau het is. Als het aantal kiesgerechtigden van het stembureau bekend is, kun je dit invullen, maar dat hoeft niet.

Stembureau wijzigen of verwijderen

In het menu met stembureaus kun je stembureaus ook wijzigen of verwijderen. Klik op het stembureau en wijzig de gegevens, of verwijder het stembureau met de rode knop onderaan het scherm.

Processen-verbaal afdrukken

Onderaan het overzicht van de zitting vind je de lege processen-verbaal voor deze verkiezing, die tijdens het telproces door de stembureaus en het gemeentelijk stembureau worden ingevuld. Mocht je deze documenten nodig hebben, dan kun je ze downloaden en gebruiken. De verkiezing en de gegevens van de gemeente zijn al ingevuld.

Namen en adressen van stembureaus

Aangezien de stembureau-EML niet alle adresgegevens van de stembureaus bevat, ontbreekt deze informatie uit de lege N 10-2 en Na 31-2 Bijlage 1 die Abacus aanmaakt. Mocht je deze documenten uit Abacus willen gebruiken, vul dan de ontbrekende informatie aan.

In een aantal stembureaumanagers kan je kiezen of je de EML exporteert met de namen van de stembureaus, of met de adressen. Het is belangrijk dat de lijst die je in Abacus importeert de namen van de stembureaus bevat, zodat ze worden geïmporteerd in Abacus en correct worden weergegeven op het proces-verbaal van het GSB. Importeer je een lijst met adresgegevens, dan moet je de stembureaunamen in Abacus handmatig toevoegen.

Tijdens de zitting

Nu start je de invoer en kunnen invoerders aan de slag. Laat alle aantallen twee keer invoeren door twee verschillende invoerders.

Benodigdheden

• Zorg dat je de Details van de zitting invoert via de knop in het overzicht van de verkiezing. Voer de plaatsnaam, datum en starttijd van de zitting in en sla de wijzigingen op. Dit kun je op elk moment tijdens de zitting doen. Abacus stuurt je automatisch naar dit scherm als deze gegevens nog niet zijn ingevuld als je het proces-verbaal gaat printen.
• Met de knop Bekijk voortgang ga je naar de pagina Statusoverzicht invoer. Hier zie je in één oogopslag wat de status van de invoer is en wat er nog moet worden ingevoerd. Hier zie je ook welke invoer speciale aandacht van jou als coördinator nodig heeft vanwege fouten en/of waarschuwingen.
• Abacus instrueert invoerders om invoer die duidt op fouten in het papieren proces-verbaal met jou te overleggen. Houd de lijst met fouten en waarschuwingen uit de spiekbrief dus bij de hand.

Fouten en waarschuwingen

Tijdens de invoer kunnen de invoerders te maken hebben met fouten of waarschuwingen.

Een waarschuwing wijst op een opmerkelijke uitkomst in het papieren proces-verbaal. Dit betekent niet per definitie dat je iets moet aanpassen. De uitslag kan dan nog steeds correct zijn, maar het is wel goed om dit te onderzoeken.

Een fout wijst op fouten in het papieren proces-verbaal of een invoerfout. Het proces-verbaal kan worden gecontroleerd door de leden van het gemeentelijk stembureau. Als het papieren proces-verbaal fouten bevat die meteen kunnen worden opgelost door een lid van het gemeentelijk stembureau, kun je de invoer bewaren en correcties laten invoeren door de invoerder. Als de fouten alleen kunnen worden opgelost met een (gedeeltelijke) hertelling, of als de oorspronkelijke invoerder niet meer aanwezig is, kun je het stembureau opnieuw laten invoeren.

Let op
Heeft de invoerder een invoerfout gemaakt, maar klopt het papieren proces-verbaal wel? Laat de invoerder dan de invoer corrigeren.

Bij sommige fouten en waarschuwingen moet je specifieke handelingen uitvoeren. Abacus geeft dan duidelijk aan wat je moet doen. Meer informatie over oplossingen en handelingen voor de fouten en waarschuwingen vind je in de spiekbrief.

Verschil tussen eerste en tweede invoer

Wanneer een stembureau twee keer is ingevoerd, kan er een verschil zijn tussen de eerste en tweede invoer. Op het statusoverzicht zie je dit bovenaan staan.

Controleer welke invoer overeenkomt met het proces-verbaal. Kies de correcte invoer en sla je keuze op. De andere invoer wordt weggegooid en moet opnieuw gedaan worden. Bewaar geen van beide invoeren als ze allebei niet overeenkomen met het proces-verbaal.

Zitting afronden en proces-verbaal opmaken

Wanneer de resultaten van alle stembureaus in jouw gemeente twee keer correct zijn ingevoerd, kun je met de knop Invoerfase afronden de uitslag definitief maken en het proces-verbaal opmaken.

Als de details van de zitting nog niet zijn ingevoerd, doe je dit nu. Daarna ga je door naar het proces-verbaal. Op deze pagina download je een ZIP-bestand met de volgende documenten:

• PDF-document met het proces-verbaal
• EML- en CSV-bestanden met digitale telresultaten

Je invoer is nu afgerond. Als je toch nog iets wil wijzigen kun je de invoer ook hervatten.

Nieuwe zitting

Als het centraal stembureau hier opdracht voor heeft gegeven, voeg je een nieuwe zitting toe. Dit doe je met de knop Nieuwe zitting voorbereiden onder de bestaande zitting. Vervolgens voeg je onderzoeken toe, en nadat de onderzoeken zijn uitgevoerd voer je de bevindingen in.

Let op
Wil het gemeentelijk stembureau zelf een fout herstellen en is de zitting nog niet afgesloten door de voorzitter? Ga dan verder in de eerste zitting.

Benodigdheden

• Net als bij de eerste zitting voer je onder Details van de zitting de plaatsnaam, datum en starttijd van de zitting in. Dit kun je op elk moment tijdens de zitting doen. Abacus stuurt je automatisch naar dit scherm als deze gegevens nog niet zijn ingevuld wanneer je de zitting afrondt.

Onderzoek toevoegen

In de nieuwe zitting klik je op Aangevraagde onderzoeken om een of meerdere onderzoeken toe te voegen.

Selecteer het stembureau waarvoor je een onderzoek wil toevoegen. Schrijf op wat de aanleiding is en welke opdracht het centraal stembureau heeft gegeven voor het onderzoek.

Nu kun je het corrigendum afdrukken en kan het onderzoek worden uitgevoerd volgens de instructies op het scherm. Als er meer onderzoeken nodig zijn, klik je op Terug naar alle onderzoeken om er nog een toe te voegen. Als je klaar bent kun je verder naar de bevindingen.

Let op In uitzonderlijke gevallen kan het nodig zijn dat je een onderzoek wil toevoegen voor een stembureau waarvoor in de eerste zitting geen resultaten zijn ingevoerd. Voeg het stembureau dan toe met de knop onderaan de lijst. Dit werkt op dezelfde manier als in de eerste zitting. Daarna ga je terug naar de nieuwe zitting en herhaal je de bovenstaande stappen.

Bevindingen en invoerfase

Na het afronden van een onderzoek is het tijd om de bevindingen in te voeren. Klik op Invoerfase starten om de invoer van de bevindingen en eventuele telresultaten te starten. Tijdens de invoerfase kun je ook nog nieuwe onderzoeken toevoegen.

Neem de bevindingen over zoals ze in het corrigendum zijn opgeschreven en sla het onderzoek op.

In het overzicht van de onderzoeken zie je wat je moet doen en wat de status van elk onderzoek is. Is de uitslag niet gecorrigeerd, dan hoef je niets meer te doen. Is de uitslag wel gecorrigeerd, dan laat je twee invoerders het corrigendum overnemen in Abacus.

Zitting afronden

Nadat de stembureaus met een gecorrigeerde uitkomst opnieuw twee keer zijn ingevoerd, kun je de nieuwe zitting afronden. Dit doe je op dezelfde manier als bij de eerste zitting. Kijk hiervoor bij Zitting afronden en proces-verbaal opmaken.

Het kan voorkomen dat geen enkel onderzoek tot een gecorrigeerde uitkomst leidt. In dat geval rond je de zitting af na het invoeren van alle bevindingen.

Activiteitenlog

In het activiteitenlog kun je zien welke gebruikers zijn ingelogd en uitgelogd en welke activiteiten ze hebben uitgevoerd. Dit kan handig zijn als je wil nagaan wat er met een bepaalde invoer gebeurd is.

Omdat het activiteitenlog groot en moeilijk doorzoekbaar kan zijn, kun je filters gebruiken. Je kunt het log filteren op datum/tijd, type, gebruiker en gebeurtenis.

Inleiding

Abacus is ontwikkeld ter ondersteuning van het optellen van stembureautotalen en het vaststellen van de verkiezingsuitslag.

De software controleert de handmatige tellingen om tel- en schrijffouten te detecteren en telt per niveau de resultaten van de onderliggende niveaus bij elkaar op. Zodra bij het centraal stembureau alle totalen bij elkaar zijn opgeteld, berekent Abacus de zetelverdeling volgens de regels in de Kieswet. Abacus genereert ook de definitieve documenten van de zitting, die worden gedownload en op het overdrachtsplatform worden gezet.

In dit document leggen we uit hoe je Abacus gebruikt als coördinator bij het centraal stembureau.

Wat doe je als coördinator?

Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau moet twee keer met de hand worden ingevoerd door twee verschillende invoerders. Wanneer de invoer klaar is, rond je de invoerfase af. Abacus berekent dan de zetelverdeling. Na afronding kun je het proces-verbaal samen met het EML-telbestand downloaden.

Problemen oplossen

Bekende problemen en de oplossingen hiervoor vind je in het hoofdstuk Problemen oplossen - Coördinator in de introductie.

Inloggen en account instellen

Je krijgt inloginstructies van je beheerder. Als je al eerder ingelogd hebt, gebruik je het door jou ingestelde wachtwoord. Weet je je wachtwoord niet meer? Dan kan de beheerder je wachtwoord resetten.

Wanneer je voor de eerste keer inlogt, stel je je account eerst in voor gebruik. Voer je naam in als er nog geen naam staat, of wijzig je naam als die onjuist is. Kies vervolgens een nieuw wachtwoord en vul dit twee keer in.

Zitting voorbereiden

Mogelijk moet je nog wat voorbereidingen treffen voordat de invoerfase van de zitting kan beginnen. Zo controleer je of de gegevens van de zitting kloppen en kun je gebruikers beheren.

In het menu selecteer je de verkiezing. Je ziet dan een overzicht van de zitting en de status van de invoer.

Gebruikers beheren

Als coördinator kun je gebruikers toevoegen, wijzigen of verwijderen. Kies hiervoor in het hoofdmenu Gebruikers beheren.

• Wanneer je een account toevoegt, selecteer je eerst of het account op naam staat of anoniem is. Voor een anoniem account moet de gebruiker bij de eerste keer inloggen de volledige naam invoeren.
• Voer de gebruikersnaam, de volledige naam (behalve bij een anonieme invoerder) en een tijdelijk wachtwoord in. Bij de eerste keer inloggen moet de gebruiker het wachtwoord wijzigen.

Let op
Je kunt alleen invoerders beheren. Alleen een beheerder kan ook accounts met de rol van beheerder of coördinator beheren.

Gebruiker wijzigen of verwijderen

In hetzelfde menu kun je gebruikers ook wijzigen of verwijderen. Klik op de gebruiker en wijzig de gegevens, of verwijder de gebruiker met de rode knop onderaan het scherm. De gebruikersnaam en de rol kunnen niet gewijzigd worden.

Tijdens de zitting

Nu start je de invoer en kunnen invoerders aan de slag. Laat alle aantallen twee keer invoeren door twee verschillende invoerders.

Benodigdheden

• Zorg dat je de Details van de zitting invoert via de knop in het overzicht van de verkiezing. Voer de plaatsnaam, datum en starttijd van de zitting in en sla de wijzigingen op. Dit kun je op elk moment tijdens de zitting doen. Abacus stuurt je automatisch naar dit scherm als deze gegevens nog niet zijn ingevuld als je het proces-verbaal gaat printen.
• Met de knop Bekijk voortgang ga je naar de pagina Statusoverzicht invoer. Hier zie je in één oogopslag wat de status van de invoer is en wat er nog moet worden ingevoerd. Hier zie je ook welke invoer speciale aandacht van jou als coördinator nodig heeft vanwege fouten en/of waarschuwingen.
• Abacus instrueert invoerders om invoer die duidt op fouten in het papieren proces-verbaal met jou te overleggen. Houd de lijst met fouten en waarschuwingen uit de spiekbrief dus bij de hand.

Fouten en waarschuwingen

Tijdens de invoer kunnen de invoerders te maken hebben met fouten of waarschuwingen.

Een waarschuwing wijst op een opmerkelijke uitkomst in het papieren proces-verbaal. Dit betekent niet per definitie dat je iets moet aanpassen. De uitslag kan dan nog steeds correct zijn, maar het is wel goed om dit te onderzoeken.

Een fout wijst op fouten in het papieren proces-verbaal of een invoerfout. Het proces-verbaal kan worden gecontroleerd door de leden van het gemeentelijk stembureau. Als het papieren proces-verbaal fouten bevat die meteen kunnen worden opgelost door een lid van het gemeentelijk stembureau, kun je de invoer bewaren en correcties laten invoeren door de invoerder. Als de fouten alleen kunnen worden opgelost met een (gedeeltelijke) hertelling, of als de oorspronkelijke invoerder niet meer aanwezig is, kun je het stembureau opnieuw laten invoeren.

Let op
Heeft de invoerder een invoerfout gemaakt, maar klopt het papieren proces-verbaal wel? Laat de invoerder dan de invoer corrigeren.

Bij sommige fouten en waarschuwingen moet je specifieke handelingen uitvoeren. Abacus geeft dan duidelijk aan wat je moet doen. Meer informatie over oplossingen en handelingen voor de fouten en waarschuwingen vind je in de spiekbrief.

Verschil tussen eerste en tweede invoer

Wanneer een proces-verbaal twee keer is ingevoerd, kan er een verschil zijn tussen de eerste en tweede invoer. Op het statusoverzicht zie je dit bovenaan staan.

Controleer welke invoer overeenkomt met het proces-verbaal. Kies de correcte invoer en sla je keuze op. De andere invoer wordt weggegooid en moet opnieuw gedaan worden. Bewaar geen van beide invoeren als ze allebei niet overeenkomen met het proces-verbaal.

Zitting afronden en proces-verbaal opmaken

Wanneer alle resultaten twee keer correct zijn ingevoerd, kun je met de knop Invoerfase afronden de uitslag definitief maken en het proces-verbaal opmaken. Hierbij wordt ook de zetelverdeling berekend en worden alle zetels aan kandidaten toegewezen volgens de regels van de Kieswet.

Mogelijk is loting noodzakelijk voor het toekennen van restzetels of het aanwijzen van kandidaten. De loting vindt dan tijdens de zitting plaats en je voert de resultaten van de loting in tijdens het voorbereiden van het proces-verbaal. Je kunt het ook aangeven als een kandidaat overleden is. In dit hoofdstuk lees je hier meer over.

Overleden kandidaten

Het kan zijn dat een kandidaat tijdens de verkiezingsperiode is overleden. In dit geval kan de kandidaat niet gekozen worden en moet de kandidaat worden uitgesloten van de zetelverdeling.

Bij de vraag Zijn er overleden kandidaten? geef je aan dat dit het geval is, en vervolgens klik je op de betreffende lijst en naam. De kandidaat wordt nu gemarkeerd als overleden. Daarna kun je nog een overleden kandidaat toevoegen of doorgaan naar de zetelverdeling.

Vaststelling van de verkiezingsuitslag

Bij de vaststelling van de verkiezingsuitslag wordt de zetelverdeling berekend en worden alle zetels aan kandidaten toegewezen volgens de regels van de Kieswet.

Op de pagina Zetelverdeling staat precies aangegeven hoe de zetelverdeling is berekend en op welke manier de (rest)zetels zijn toegekend.

• Bovenaan staan de kengetallen, met onder andere het opkomstpercentage, de kiesdeler en de voorkeursdrempel.
• Op het tweede deel van de pagina staat de daadwerkelijke zetelverdeling. Selecteer een lijst om te zien hoe de kandidaten in deze lijst gekozen zijn. Onder de lijsten zie je hoeveel zetels als volle zetels en restzetels zijn toegewezen, en in de details lees je hoe de verdeling van volle zetels en restzetels is berekend.
• Onderaan de pagina staan alle gekozen kandidaten in alfabetische volgorde.

Loting en naar proces-verbaal

Als alle zetels zijn toegewezen, hoef je niets meer te doen en kun je direct doorgaan naar het proces-verbaal.

In sommige gevallen kunnen niet alle restzetels automatisch worden toegewezen en is loting nodig. Abacus geeft aan waarom de loting noodzakelijk is en hoeveel restzetels op deze manier moeten worden toegewezen.

Naar loting

De loting vindt buiten Abacus plaats, in aanwezigheid van alle leden van het centraal stembureau.

Voer het resultaat van de loting in Abacus in. Herhaal dit voor alle via loting te verdelen restzetels.

Details restzetelverdeling

Hier kun je precies zien hoe de restzetels worden toegewezen.

• In grote gemeenten met 19 of meer raadszetels worden restzetels verdeeld volgens het systeem van de grootste gemiddelden. In dit geval zie je voor elke ronde welk aantal stemmen per zetel elke partij heeft en aan welke lijst de zetel is toegekend. Er is loting nodig als alle (overige) partijen een gelijk aantal stemmen per zetel hebben.
• In kleine gemeenten met minder dan 19 raadszetels worden restzetels verdeeld volgens het systeem van de grootste overschotten. In dit geval zie je aan welke partijen al een zetel is toegewezen op basis van het grootste overschot aan stemmen. Als alle (overige) partijen een gelijk overschot hebben, is loting nodig. Elke partij kan maar één restzetel krijgen. Als er daarna nog restzetels over zijn, verdeelt het centraal stembureau die volgens het systeem van de grootste gemiddelden.
• Ook kan loting noodzakelijk zijn omdat een lijst de volstrekte meerderheid van stemmen heeft gekregen, maar niet de volstrekte meerderheid aan zetels heeft. Er moet dan een restzetel worden afgestaan.

Naar proces-verbaal

Wanneer alle zetels zijn toegewezen, ga je door naar het proces-verbaal. Als de details van de zitting nog niet zijn ingevoerd, doe je dit nu.

Let op
Als je iets vergeten bent en toch nog iets wil wijzigen, kun je de zetelverdeling opnieuw doen. Je kunt dan de overleden kandidaten en de loting van restzetels opnieuw invoeren.

Documenten downloaden

De invoer van het centraal stembureau is afgerond. Op deze pagina download je drie ZIP-bestanden met daarin de volgende documenten:

• Proces-verbaal model P 22-2
• EML_NL-telbestand 520 met de zetelverdeling
• Bijlage 1 van het proces-verbaal P 22-2 met tellingen per lijst en kandidaat
• EML_NL-telbestand 510d met de totaaltelling van de gemeente
• CSV-bestand met de totaaltelling

Upload het ZIP-bestand Resultaat_Verkiezing_NaamCSB.zip met daarin de EML 520 naar het overdrachtsplatform.

In het overzicht van de zitting kun je de zetelverdeling en invoer nogmaals bekijken. Mocht het nodig zijn, dan kun je de invoer hervatten.

Activiteitenlog

In het activiteitenlog kun je zien welke gebruikers zijn ingelogd en uitgelogd en welke activiteiten ze hebben uitgevoerd. Dit kan handig zijn als je wil nagaan wat er met een bepaalde invoer gebeurd is.

Omdat het activiteitenlog groot en moeilijk doorzoekbaar kan zijn, kun je filters gebruiken. Je kunt het log filteren op datum/tijd, type, gebruiker en gebeurtenis.

Inleiding

Abacus is ontwikkeld ter ondersteuning van het optellen van stembureautotalen en het vaststellen van de verkiezingsuitslag.

De software controleert de handmatige tellingen om tel- en schrijffouten te detecteren en telt per niveau de resultaten van de onderliggende niveaus bij elkaar op. Zodra bij het centraal stembureau alle totalen bij elkaar zijn opgeteld, berekent Abacus de zetelverdeling volgens de regels in de Kieswet. Abacus genereert ook de definitieve documenten van de zitting, die worden gedownload en op het overdrachtsplatform worden gezet.

In dit document leggen we uit hoe je Abacus gebruikt als invoerder.

Gemeentelijk stembureau

Het resultaat van de telling van elk stembureau is vastgelegd in een proces-verbaal. Tijdens de invoer bij het gemeentelijk stembureau neem je de cijfers op dit proces-verbaal over in Abacus. Vervolgens controleert Abacus of de cijfers met elkaar kloppen, bijvoorbeeld of de optellingen goed zijn. Ook wordt gecheckt of er bijzondere afwijkingen zijn, bijvoorbeeld als het aantal ongeldige stemmen hoog is. Als er fouten of waarschuwingen zijn, volg je de instructies op of overleg je het met je coördinator.

Elk stembureau wordt twee keer ingevoerd (door twee verschillende invoerders). Bij de tweede invoer controleert Abacus of de eerste en tweede invoer overeenkomen. De tweede invoerder krijgt een waarschuwing als diens invoer afwijkt van de eerste invoer. Ook hier geldt dat je de instructies volgt of overlegt met je coördinator.

Als alles klopt, is de invoer van het stembureau compleet. Als de twee invoerders het proces-verbaal verschillend hebben overgenomen, onderneemt de coördinator verdere actie. Het kan bijvoorbeeld nodig zijn om het aantal toegelaten kiezers en (een deel van) de stembiljetten opnieuw te tellen.

Centraal stembureau

Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau moet twee keer met de hand worden ingevoerd door twee verschillende invoerders. Ook tijdens de invoer bij het centraal stembureau volg je de instructies en overleg je met je coördinator bij fouten of waarschuwingen. Wanneer de invoer klaar is, rondt de coördinator de invoerfase af. Abacus berekent dan de zetelverdeling en stelt het proces-verbaal op samen met het EML-telbestand.

Problemen oplossen

Bekende problemen en de oplossingen hiervoor vind je in het hoofdstuk Problemen oplossen - Invoerder in de introductie.

Inloggen en account instellen

Je krijgt inloginstructies van je coördinator. Als je al eerder ingelogd hebt, gebruik je het door jou ingestelde wachtwoord. Weet je je wachtwoord niet meer? Dan kan de coördinator of beheerder je wachtwoord resetten.

Wanneer je voor de eerste keer inlogt, stel je je account eerst in voor gebruik. Voer je naam in als er nog geen naam staat, of wijzig je naam als die onjuist is. Kies vervolgens een nieuw wachtwoord en vul dit twee keer in.

Stembureau invoeren

Het invoeren van een stembureau betekent dat je het papieren proces-verbaal precies overneemt in Abacus, zodat er een exacte digitale kopie van de resultaten is. De invoer wordt twee keer gedaan door twee verschillende invoerders. In de volgende stappen lees je hoe je een stembureau invoert en hoe je omgaat met fouten en waarschuwingen tijdens de invoer en bij het afronden.

Benodigdheden

• Zorg dat je ingelogd bent volgens de instructies hierboven.
• Van de coördinator krijg je een proces-verbaal om in te voeren.
• Gebruik tijdens de invoer de sneltoetsen en tips die je vindt in de spiekbrief.

Selecteren en invoeren

Verkiezing en stembureau selecteren

Selecteer eerst de verkiezing waarvoor je stemmen wil invoeren. Hier zie je ook wat de status van de verkiezing is.

Kies het stembureau door het stembureaunummer in te voeren. Dit nummer staat op het proces-verbaal. Weet je het nummer niet? Je kunt het juiste stembureau ook opzoeken in de lijst met nog in te vullen stembureaus, die je onderaan de pagina vindt. Bij een invoer voor het centraal stembureau kun je direct op het stembureau klikken.

Proces-verbaal overnemen

Nu kun je beginnen met invoeren. Op elke pagina neem je de vinkjes en getallen over zoals ze op het papieren formulier staan, en wanneer je klaar bent ga je door naar de volgende pagina. Ga hiermee door tot je het hele proces-verbaal hebt overgenomen in Abacus.

Let op
Je mag het papieren proces-verbaal nooit aanpassen, ook niet als je fouten ziet. Neem de invoer precies over zoals het op het papier staat.

Dit is een voorbeeld van een pagina met vinkvragen.

Dit is een voorbeeld van een pagina met velden waar je getallen invult.

Fouten en waarschuwingen

Het kan zijn dat je tijdens het invoeren of bij het opslaan een waarschuwing ziet. Er wordt je dan gevraagd om je invoer te controleren. Hieronder lees je wat je moet doen wanneer je fouten of waarschuwingen ziet. In het algemeen geldt: als je niet zeker weet wat je moet doen, overleg dan met je coördinator. Meer informatie over de fouten en waarschuwingen vind je in de spiekbrief.

Tijdens de invoer

Controleer of je het papieren proces-verbaal goed hebt overgenomen en herstel eventueel je invoer. Abacus laat duidelijk zien wat je extra moet controleren.

Zie je een fout of waarschuwing, maar heb je de invoer gecontroleerd en correct overgenomen? Vink dan de optie aan en ga door naar de volgende pagina.

Bij een tweede invoer zie je mogelijk extra waarschuwingen als jouw invoer verschilt met de eerste invoer. Hier ga je op dezelfde manier mee om.

Bij het afronden van de invoer

Als je helemaal klaar bent met invoeren, sla je je invoer op, en geef je het papieren proces-verbaal terug aan de coördinator.

Als jouw invoer in Abacus duidt op een onjuist of onvolledig ingevuld proces-verbaal, dan moet je dit eerst met de coördinator bespreken. Als je dat gedaan hebt, vink je dat aan en kun je je invoer opslaan.

Afronden

Heb je de laatste lijst ingevoerd en zijn er geen fouten of waarschuwingen, of heb je eventuele fouten en waarschuwingen besproken met je coördinator? Dan kan je de resultaten van het stembureau opslaan.

Je invoer is nu opgeslagen en je hoeft niets meer te doen. De coördinator verwerkt eventuele fouten en waarschuwingen. Als je nog een stembureau wil invoeren, kun je direct een ander stembureaunummer invullen of een stembureau uit de lijst kiezen.

Pauzeren of afbreken

Als je pauze neemt, klik je rechtsboven op Invoer afbreken en bewaar je de invoer. Na je pauze zie je het stembureau staan onder Je hebt nog een openstaande invoer en kun je doorgaan waar je gebleven was. Je kunt de invoer ook verwijderen, bijvoorbeeld omdat je om wat voor reden dan ook weg moet.

Extra zitting: corrigendum invoeren (alleen GSB)

Nadat de gemeentelijke uitslag is bepaald, controleert het centraal stembureau deze uitslag. Als het centraal stembureau hier aanleiding toe ziet, geeft het opdracht tot onderzoek. Een stembureau wordt dan mogelijk (deels) herteld. Als er gewijzigde resultaten zijn, leidt dit tot een corrigendum waar de nieuwe, juiste aantallen in staan.

Ook een corrigendum wordt twee keer ingevoerd. Het invoeren van een corrigendum werkt hetzelfde als het invoeren van een stembureau in de eerste zitting. Er is maar één verschil: Neem alleen de getallen die veranderd zijn over uit het corrigendum.

• Als het vakje leeg is in het corrigendum, laat het dan ook leeg in Abacus.
• Zodra je een veranderd getal hebt ingevuld, zet Abacus automatisch een kruis door het oude getal.

Wanneer je klaar bent, sla je de invoer op dezelfde manier op als in de eerste zitting. Ook hier wordt de invoer twee keer gedaan door twee verschillende invoerders.

Verkiezingsproces en Abacus

In dit hoofdstuk lees je alles over het verkiezingsproces en hoe Abacus binnen dit proces wordt gebruikt.

Wat is Abacus?

De Kiesraad ontwikkelt nieuwe software voor de berekening van de uitslag van de verkiezingen: Abacus, software voor verkiezingsuitslagen en zetelverdeling. Abacus wordt gebruikt om de papieren processen-verbaal te digitaliseren en de tellingen te controleren.

Abacus: de uitgebreide uitleg

Om te begrijpen wat Abacus is en hoe het wordt gebruikt, heb je eerst wat context nodig. Hieronder lees je alles over wat de Kiesraad is en doet, hoe het verkiezingsproces verloopt en op welk moment en op welke wijze Abacus in dit proces zal worden gebruikt.

Vind je het handiger om een video te bekijken, kijk dan naar de presentatie Abacus: Software for Secure and Transparent Voting Results die we in november 2024 hebben gegeven op WICCON (in het Engels).

De Kiesraad

De Kiesraad is een onafhankelijk adviesorgaan met 7 leden en staat voor een eerlijk, transparant en controleerbaar verkiezingsproces. De Raad is gevestigd in Den Haag. Het bureau van de Kiesraad bestaat inmiddels uit meer dan 40 medewerkers.

De taken van de Kiesraad zijn:

• Fungeren als centraal stembureau tijdens landelijke verkiezingen. Dit betekent dat de resultaten uit het hele land worden verzameld en bij elkaar worden opgeteld, waarna de zetelverdeling wordt berekend.
• De overheid en het parlement adviseren over het verkiezingsproces en de Kieswet. Dit doet de Kiesraad gevraagd en ongevraagd.
• Ondersteuning bieden aan gemeentes, politieke partijen en iedereen die actief is in het verkiezingsproces.
• De benodigde hulpmiddelen leveren voor het uitvoeren van verkiezingen, zoals modellen en processen, maar ook technologie en software. Hieronder valt de software voor het optellen van stemmen en de zetelverdeling.

Het wettelijke kader voor de verkiezingen is de Kieswet met het bijbehorende Kiesbesluit en de Kiesregeling. Dit kader verandert als gevolg van wetgeving die is ingezet om de ontwikkeling van nieuwe verkiezingssoftware te ondersteunen. Klik op de onderstaande links voor meer informatie:

• Kieswet
• Kiesregeling
• Kiesbesluit
• Website van de Kiesraad

Het verkiezingsproces

In Nederland stemmen we op papier. In het stembureau gelden strikte regels om het stemgeheim te bewaren.

Beeld: ©Kiesraad, Martijn Beekman

Na het sluiten van de stembussen worden alle stemmen met de hand geteld, waarbij een vier-ogenprincipe wordt gehanteerd. De stemmen worden op lijst gesorteerd waarna de stemmen per kandidaat worden geteld.

Beeld: ©Kiesraad, Martijn Beekman

Wanneer alle stemmen geteld zijn, vult de voorzitter van het stembureau alle uitkomsten in op een proces-verbaal. Het totale aantal toegelaten kiezers (met stempas, volmacht en kiezerspas), het aantal uitgebrachte stemmen en het eventuele verschil daartussen worden eerst ingevuld. Vervolgens worden alle stemmen per kandidaat ingevuld¹. Dat ziet er zo uit:

Dan wordt alles naar een centrale plek in de gemeente gebracht (meestal het gemeentehuis), waar het gemeentelijk stembureau de werkzaamheden overneemt.

1. Het proces waarbij alle stemmen per kandidaat direct in het stembureau worden geteld heet decentrale stemopneming. In sommige gemeentes tellen de stembureaus alleen de stemmen per lijst, waarna de stemmen per kandidaat op bij het gemeentelijk stembureau worden geteld. Dit heet centrale stemopneming. ↩

Gemeentelijk stembureau, hoofdstembureau, centraal stembureau

Wanneer alle documenten bij het gemeentelijk stembureau zijn kan het optellen beginnen.

Hieronder zie je hoe het gehele proces van het optellen van stemmen verloopt voor landelijke verkiezingen. Andere verkiezingen zijn over het algemeen eenvoudiger.

• Blok 1: Stembureau - Zoals hierboven is uitgelegd, worden de stemmen geteld in het stembureau en de tellingen worden ingevuld op het proces-verbaal.
• Blok 2: GSB - Alle processen-verbaal van de stembureaus worden op het gemeentelijk stembureau ingevoerd, waarbij de software de resultaten controleert en eventuele fouten en waarschuwingen weergeeft. Wanneer deze opgelost zijn, kan de invoer worden afgerond en genereert de software het proces-verbaal en het EML_NL-bestand¹ van het gemeentelijk stembureau.
• Blok 3: HSB - Het proces van blok 2 herhaalt zich bij de hoofdstembureaus van de kieskringen. Hier worden de processen-verbaal van de gemeentelijke stembureaus ingevoerd, gecontroleerd en afgerond. De software maakt het proces-verbaal en het EML_NL-bestand van het hoofdstembureau.
• Blok 4: CSB - Op het centraal stembureau worden de processen-verbaal van de hoofdstembureaus ingevoerd, gecontroleerd en afgerond. De software maakt het proces-verbaal en het EML_NL-bestand van het centraal stembureau. Aan de hand van deze gegevens wordt de zetelverdeling berekend.

In blok 2, 3 en 4 biedt software ondersteuning, en hier komt Abacus dan ook aan bod.

1. EML staat voor Election Markup Language. Het bestandsformaat EML_NL is hierop gebaseerd en aangepast voor Nederlandse verkiezingen. ↩

Papieren proces en controleprotocollen

Het papieren proces is leidend

In het verkiezingsproces is papier leidend. Dat zorgt voor controleerbaarheid en transparantie, en dit zijn belangrijke waarborgen voor de integriteit van het verkiezingsproces. De software wordt gebruikt ter ondersteuning van het papieren proces.

Controleprotocol optellingen

Het controleprotocol optellingen is de afsluiting van het papieren proces. Buiten de software om wordt de optelling gecontroleerd, door middels een steekproef drie willekeurig gekozen lijsten met de hand na te rekenen. Hiermee wordt gecontroleerd op invoerfouten en andere wijzigingen die de uitslag kunnen beïnvloeden. Dit protocol is dus een waarborg om te controleren of het papieren spoor en het digitale spoor met elkaar kloppen.

Controleprotocol opmerkelijke uitslagen

De controle op bijzonderheden in de uitslagen, zoals een hoog aantal blanco stemmen of mogelijke verwisseling van kandidaten, wordt gedaan aan de hand van data-analyse. Hiervoor heeft de Kiesraad analysetools gebouwd die op GitHub beschikbaar zijn. Om de gemeentes te ondersteunen worden deze controles zoveel als mogelijk ook in Abacus opgenomen. Dat voorkomt verrassingen en helpt om fouten in een vroeg stadium op te sporen.

De Rol van Abacus

Het doel van Abacus is om de papieren processen-verbaal te digitaliseren en te helpen met de controle op de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. De software wordt ontwikkeld ter vervanging van het onderdeel Uitslagvaststelling (U) van OSV2020. Hierbij hebben we een aantal doelen gesteld:

• De integriteit, transparantie en controleerbaarheid van het gehele proces ondersteunen.
• Gebruiksvriendelijke interface en technologie implementeren.
• Volledig open source ontwikkelen.
• De oplossing zelf ontwikkelen en beheren.

Abacus wordt in de eerste instantie ontwikkeld voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026. Meer informatie over de functionaliteit die wordt gebouwd vind je in Functionaliteit van Abacus: eisen en wensen.

Gebruiksvriendelijkheid

Omdat er niet al te vaak verkiezingen zijn, maken de gebruikers slechts korte tijd gebruik van verkiezingssoftware. Daarom is het van groot belang dat Abacus zo gebruiksvriendelijk mogelijk is en proberen we de invoer zo intuïtief mogelijk te maken:

• Er worden regelmatige gebruikerstests gedaan met echte gebruikers.
• De invoer wordt in kleinere secties gedaan met een validatiecheck na elke invoer.
• De software wordt geoptimaliseerd voor gebruik met een toetsenbord en is eenvoudig aan te leren.
• De software geeft duidelijk aan hoe onjuiste of inconsistente invoer kan worden opgelost.
• De software wordt aangeleverd met duidelijke documentatie en instructiemateriaal.

Dit is een voorbeeld van de gebruikersinterface:

Functionaliteit

In de afbeelding hieronder zie je hoe Abacus werkt op het gemeentelijk stembureau. Voor landelijke verkiezingen wordt dit proces herhaald op het hoofdstembureau en centraal stembureau, zoals hierboven beschreven.

LET OP: dit is een concept en is nog in ontwikkeling.

• Bovenaan staat IMPORT: gebruikers kunnen kandidaten en verkiezingsdefinities in EML-formaat importeren in Abacus.
• Links staat INVOER: gebruikers kunnen verkiezingsresultaten invoeren, inclusief verklaringen over ontbrekende stembiljetten/stempassen en klachten van kiezers. Abacus telt de resultaten op en controleert ze.
• Rechts staat ONDERTEKENING: de data wordt ondertekend met een handtekening van de voorzitter van het gemeentelijk stembureau.
• Onderaan staat EXPORT: de verkiezingsresultaten worden geëxporteerd als EML_NL-bestand en als PDF-bestand. De bestanden kunnen van de server gehaald worden voor verdere verspreiding.

Technische keuzes en architectuur

Abacus zal worden gedraaid op een gesloten netwerk zonder internettoegang. De backend draait op één machine en kan via de webbrowser (frontend) worden benaderd vanaf andere computers op het netwerk.

Voor de frontend wordt TypeScript gebruikt, een meer uitgebreide versie van JavaScript met typing. Voor de gebruikersinterface wordt de populaire library React gebruikt.

De backend wordt gemaakt met Rust, een high-level programmeertaal waarmee je efficiënt kunt programmeren. Het unieke systeem van ‘ownership’ in Rust voorkomt geheugenfouten, en de taal heeft een ‘strict type system’ waardoor minder bugs ontstaan. Ook is dit een populaire, open-source programmeertaal met een grote community.

Voor de database wordt SQLite gebruikt. Deze library is populair, lichtgewicht en gebruiksvriendelijk voor developers, en bovendien is SQLite een ‘zero-configuration database’. Dit betekent dat installeren niet nodig is, zodat de developer meteen aan de slag kan.

Voor meer informatie over onze keuzes en de onderbouwingen hiervan lees je het document Overwegingen talen en frameworks.

Voor de architectuur kun je beginnen bij het Overzicht van de softwarearchitectuur.

De UI/UX designs vind je in onze Figma.

Security

Veiligheid is een van de belangrijkste pijlers voor Abacus, om een zo hoog mogelijke betrouwbaarheid van de verkiezingsuitslagen te kunnen garanderen. Dit doen we op de volgende manieren:

• Invoer volgens het vier-ogenprincipe: elk proces-verbaal wordt twee keer ingevoerd door verschillende gebruikers.
• Afzenderverificatie: hiermee wordt gegarandeerd dat bestanden met verkiezingsuitslagen die met Abacus zijn gemaakt, afkomstig zijn van het juiste stembureau en dat ze niet bedoeld of onbedoeld gewijzigd zijn.
• Airgapped: Abacus wordt lokaal en volledig geïsoleerd van andere netwerken gedraaid.
• Er worden interne code-reviews gedaan en we laten ook externe code-reviews uitvoeren.
• Ook zal er externe pentesting worden uitgevoerd.
• Er wordt telkens gecontroleerd of de functionaliteit (nog steeds) aan de wettelijke vereisten voldoet.

Werkwijze

Ons team werkt volgens deze principes:

• De software is beschikbaar onder de EU PL 1.2-licentie en het team werkt op deze openbare GitHub-repository. Ook de pull requests zijn openbaar.
• We hebben een continuous integration pipeline met tests en linting voor de frontend en backend.
• Als een teamlid code wijzigt, moeten minimaal 2 andere teamleden die wijzigingen reviewen en goedkeuren voordat de wijziging wordt overgenomen.
• Als we nieuwe code toevoegen, maken we meteen tests die de werking van die code controleren. De nieuwe tests moeten in dezelfde PR zitten als de nieuwe functionaliteit.
• De UI/UX designs op basis waarvan nieuwe functionaliteit wordt gebouwd zijn ook openbaar op Figma.
• Op ons board zie je waar het team mee bezig is. Hier kun je ook de epics bekijken.

Voor meer informatie over onze werkwijzen kun je de volgende links bekijken:

• De werkwijze op GitHub
• Het proces voor ontwikkeling en releases
• De methode voor refinement
• De tools die het team gebruikt voor tests en hoe we omgaan met testen en kwaliteit

Feedback

Feedback is meer dan welkom! Heb je iets gezien of gewoon een vraag, stuur dan een mail naar abacus@kiesraad.nl. Zie de readme op de hoofdpagina van de Abacus repository voor meer informatie over hoe je kunt bijdragen.